Frans, vertaler van Italiaanse poëzie

Frans heeft in zijn leven ruim 40 boeken met vertalingen en meer dan honderd vertalingen in tijdschriften gepubliceerd. Hij heeft voornamelijk poëzie vertaald, dichtwerken van Dante, Petrarca, Michelangelo, Torquato Tasso en vele anderen. Gedichten vertalen is zowel een kunde als een kunst. Hij spreekt dan ook graag over “herdichten”.
In het artikel Van sonetto tot sonnet in De Revisor XI 1 (1984), pagina 36-40,  heeft Frans verslag gedaan van de 6 fasen in het ingewikkelde proces van vertalen van Italiaanse poëzie in het Nederlands.
Hieronder vindt u het verslag van zijn vertaalproces.

NB. In de bibliografie van Minne de Boer zijn de artikelen over de vertaalproblematiek onder een apart kopje vermeld.

 

Colei che sovra ogni altra amo ed onoro van Torquato Tasso.

Colei che sovra ogni altra amo ed onoro
fiori coglier vid’io su questa riva,
ma non tanti la man cogliea di loro
quanti fra l’erbe il bianco piè n’apriva.

Ondeggiavano sparsi i bei crin d’oro
ond’Amor mille e mille lacci ordiva,
e l’aura del parlar dolce ristoro
era del foco che de gli occhi usciva.

Fermò suo corso il rio, pur come vago
di fare specchio a quelle chiome bionde
di se medesmo ed a que’dolci lumi.

E parea dire:”A la tua bella imago,
se pur non degni solo il re de’ fiumi,
rischiaro, o donna, queste placid’ onde!

Fase 1: letterlijke vertaling van de tekst:

Haar die ik boven elke andere bemin en eer
zag ik bloemen plukken op deze oever,
maar niet plukte de hand er zoveel
als de blanke voet er in het gras van opende.

Gespreid golfden de mooie gouden haren
waarmee Amor duizend en duizend strikken zette
en het briesje van het spreken was een zoete lafenis
voor het vuur dat uit de ogen kwam.

De stroom hield zijn loop in, als verlangend
om voor die blonde haren en die zoete ogen
een spiegel te maken van zichzelf.

En hij leek te zeggen:”Voor jouw mooie beeld,
als jij niet slechts de koning der rivieren verwaardigt,
maak ik, o liefste, deze kalme golven helder!”

Fase 2: invoering van rijm, eventueel met behulp van het Nederlands Rijmwoordenboek.

De voor mij boven elke andere lieve en dierbare
zag ik bloemen plukken langs deze waterkant,
maar niet plukte ze er zoveel met haar hand
als er steeds in het gras bij haar blanke voeten waren.

Golvend en los woeien de gouden haren
waarmee Amor duizend en duizend strikken spant
en ‘t briesje van het spreken bracht de brand
die uit haar ogen kwam vol zoetheid tot bedaren.

De rivier hield zijn loop in, als uit verlangen
die zoete ogen en die blonde haren
als in de spiegel van zichzelf te vangen.

“Voor jouw mooi beeld”, zo leek hij te verklaren,
“laat ik, als jij niet slechts de vorst der stromen
verwaardigt, liefste, deze golfjes tot bedaren komen!”

Fase 3: invoering van metrum: jambische eenheden van 10 of 11 lettergrepen met gebruik van elisie.

Zij die mij ’t liefst is al zovele jaren
liep bloemen plukkend langs de waterkant,
maar niet plukte ze er zoveel met haar hand
dat er in ’t gras geen andere meer waren.

Golvend en los woeien de gouden haren
waarmee Amor duizendmaal zijn netten spant
en ’t briesje van de stem bluste de brand
die ieder in haar ogen kon ontwaren.

En de rivier bleef stilstaan, vol verlangen
die zoete blikken en die blonde haren
als in de spiegel van zichzelf te vangen.

“Voor jouw gezicht”, zo leek hij te verklaren,
“laat ik, al ben ik niet de vorst der stromen,
mijn golven, liefste, tot bedaren komen!”

Fase 4: eerste verfijning, met aandacht voor de historische waarheid en voor het feit dat woorden in het Italiaans soms mannelijk zijn en in het Nederlands vrouwelijk.

Zij die ik altijd ’t liefste heb gevonden
liep bloemen plukkend langs de waterkant,
maar niet plukte ze er zoveel met haar hand
dat er niet steeds weer bij haar voeten stonden.

Losjes en golvend warrelden de blonde
haren waar Amor graag zijn net mee spant
en ’t briesje van de stem bluste de brand
die door de warme blik werd uitgezonden.

De stroom bleef stilstaan, boordevol verlangen
die zoete blikken en die blonde haren
in zich als in een spiegel op te vangen.

“Voor al dit schoons”, zo leek hij te verklaren,
“laat ik, al ben ik niet de vorst der stromen,
mijn golven, liefste, graag tot stilstand komen!”

Fase 5: tweede verfijning, o.a. in de woordvolgorde.

Zij die mij ’t meest door liefde houdt gebonden
plukte eens bloemen langs de waterkant,
maar niet plukte ze er zoveel met haar hand
dat bij haar voet niet steeds weer andere stonden.

Gracieus en golvend warrelden de blonde
lokken als strikken die de Liefde spant
en ’t briesje van de stem bluste de brand
door ’t vonken van de ogen uitgezonden.

De stroom bleef stilstaan, boordevol verlangen
die zoete ogen en die gouden haren
als in een spiegel in zich op te vangen.

“Om jou te zien”, zo leek hij te verklaren,
“laat ik, al ben ik niet de vorst der stromen,
mijn golven, liefste, graag tot stilstand komen!”

Fase 6: de eindafwerking, zodat je in het Nederlands ook weer een mooi sonnet krijgt.

Zij die me ’t sterkst door liefde houdt gebonden
plukte eens bloemen langs de waterkant,
maar niet plukte ze er zoveel met haar hand
dat bij haar voet niet steeds weer nieuwe stonden.

Gracieus en golvend warrelden de blonde
lokken als strikken die de liefde spant
en ’t briesje van de stem bluste de brand
die vonkend door de blik werd uitgezonden.

De Brenta-stroom bleef stilstaan, vol verlangen
die zoete ogen en dat gouden haar
als in een spiegel in zich op te vangen.

“’t Kan zijn dat ik de Po niet evenaar”,
verzuchtte hij, “maar als ik jou zie kijken,
dan haast ik me om mijn golven glad te strijken!”

Een Italiaans sonnet bevat ongeveer 100 woorden. In het hele vertaalproces heeft hij in totaal 3000 woorden nodig gehad om uiteindelijk te komen tot een Nederlands sonnet van 112 woorden. Dit hele proces heeft vijf uur werk gekost, verdeeld over meerdere dagen.

Nabeschouwing van Frans: “poëzie vertalen is, hoe je het ook bekijkt, gekkenwerk: je streeft een ideaal na waarvan je al bij voorbaat weet dat je het maar gedeeltelijk kunt bereiken, en bovendien ben je er zó lang mee bezig dat de vraag gewettigd is of het als tijdsinvestering wel verantwoord is”. Zijn conclusie is, dat je het vooral moet doen vanwege het plezier dat je aan het vertalen beleeft.