In de ban van Dante

De kennismaking van Frans met de Divina Commedia  van Dante is overweldigend geweest, zoals uit bijgaand blad uit de publicatie Dertig jaar doorgaan met Dante blijkt.
Vanaf 1972 houdt hij zich bezig met de vertaling van de Divina Commedia. Hij worstelt echter met de manier waarop hij de grootsheid, de muzikaliteit en de architectuur van het oorspronkelijke werk tot zijn recht kan laten komen in de vertaling, zonder de inhoud van het werk te kort te doen. Hij heeft achtereenvolgens gewerkt met een vertaling in rijmloze terzinen, in kwatrijnen, in proza en uiteindelijk toch in rijmende terzinen. Hieronder vindt u de originele tekst plus de vier vertalingen. 

Dante, Divina Commedia, Inferno I, 1-33

Nel mezzo del camin di nostra vita
mi ritrovai per una selva oscura,
ché la diritta via era smarrita.

Ahi quanto a dir qual era è cosa dura
esta selva selvaggia e aspra e forte
che nel pensier rinova la paura!

Tant’`e amara che poco è più morte;
Ma per trattar del ben ch’i’vi trovai,
dirò de l’altre cose ch’i’v’ho scorte.

Io non so ben ridir com’i’v’intrai,
tant’era pien di sonno a quell punto
che la verace via abbandonai.

Ma poi ch’ i’ fui al piè d’un colle giunto,
là dove terminava quella valla
che m’avea di paura il cor compunto,

guardai in alto e vidi le sue spalle
vestite già de’raggi del pianeta
che mena dritto altrui per ogne calle.

Allor fu la paura un poco queta
che nel lago del cor m’era durata
la notte ch’i’ passai con tanta pieta.

E come quei che con lena affanata,
uscito fuor del pelago a la riva,
si volge a l’aqua perigliosa e guata,

così l’animo mio, ch’ancor fuggiva,
si volse a retro a rimirar lo passo
che non lasciò gia mai persona viva.

Poi ch’èi posato un poco il corpo lasso,
ripresi via per la piaggia diserta,
sì che ‘l piè fermo sempre era ‘l più basso.

In rijmloze terzinen, 1972:

Op ’t midden van de weg van ons bestaan
bevond ik me in een diep en duister woud,
omdat ik ’t rechte pad was kwijtgeraakt.

En ach, hoe ’t was is moeilijk uit te leggen,
dat woest en ruw en ondoordringbaar woud:
De angst hernieuwt zich als ik eraan denk!

’T is bijna net zo bitter als de dood.
Maar om van ’t goed dat ik er vond te spreken,
zal ik wat ik heb gezien vertellen.

Ik kan niet goed meer zeggen hoe ik er
inging: zo overmand door slaap was ik
op ’t punt dat ik de ware weg verliet.

Maar toen ik bij een heuvel was gekomen,
waar ’t einde lag van de vallei die heel
mijn hart met angst en vrees had overgoten,

keek ik naar boven en ik zag de schouders
ervan in ’t stralend licht van de planeet
Dde ‘t mensdom steeds de juiste richting wijst.

Toen zwakte de angst wat af die heel die nacht,
waarin ik zoveel rampspoed had doorstaan,
diep in mijn binnenste had voortgeduurd.

En zoals hij die dodelijk vermoeid
ontkomen aan de golven ’t strand bereikt
zijn oog weer naar ’t gevaarlijk water wendt,

zo wendde zich mijn geest, die steeds nog vluchtte,
weer om naar ’t vreselijk gebied dat nooit
een wezen dat nog leefde liet ontsnappen.

Nadat ik even wat had uitgerust,
beklom ik de verlaten helling zo
dat steeds de staande voet de laagste was.

Commentaar van Frans:
Redelijk goede vertaling, met behoud van een groot deel van de inhoud en de architectuur van het werk, maar geen verbetering ten opzichte van de vertaling van pater Kops OFM.

In kwatrijnen (1978):

Halfweg op onze levensbaan
bevond ik me in een duister woud,
daar ik van ’t pad was afgegaan
dat voert naar redding en behoud.

En ach, als ik bedenk hoe dicht
en ruw dat woud was en hoe krachtig
en hoe gespeend van lucht en licht,
dan wordt de angst mij weer te machtig.

Want ’t is alsof de dood er heerst.
Maar om me op ’t goede in te stellen
dat ik er trof, zal ik eerst
wat rest van wat ik zag vertellen.

Zeggen hoe ik in ’t woud belandde
en rond bleef dwalen, kan ik niet,
omdat de slaap mij overmande
toen ik de rechte weg verliet.

Maar toen ik op mijn dooltocht bij
een steile heuvel was gekomen,
waar ’t eindpunt lag van de vallei
die mij vol vrees had opgenomen,

keek ik naar boven en ik zag
hoog op de heuveltop de stralen
van de planeet die elke dag
de koers uitzet voor hen die dwalen.

Toen zakte de angst die ik zo lang
diep in mijn hart had meegedragen
die hele nacht waarin ik bang
door zorgen werd terneergeslagen.

En zoals hij die afgemat
vanuit de golven ’t strand bereikt,
zich omwendt en naar ’t zilte nat
vol dreiging en gevaren kijkt,

zo overdacht mijn geest, die immer
nog vluchtend was, de drieste stappen
gezet in een gebied dat nimmer
een levend wezen liet ontsnappen.

Nadat ik toen in die beknelling
wat rust gegund had aan mijn leden,
beklom ik de verlaten helling
met steeds de staande voet beneden.

Commentaar Frans:

Voordeel: iets van de strakke versbouw en rijm blijft behouden, en daarmee ook zijn muzikaliteit. Meer armslag omdat er nu maar twee rijmen nodig zijn in plaats van drie.
Nadeel: te inspannend en te arbeidsintensief.

In proza (1987):

Op het midden van onze levensweg bevond ik me in een donker woud, omdat ik van de rechte weg was afgedwaald. Ach, hoe moeilijk is het onder woorden te brengen hoe woest en ruw en onbegaanbaar dat woud was! Wanneer ik eraan denk, slaat mij de schrik weer om het hart. Want het is zo iets gruwelijks dat het de dood nabij komt. Maar om het over het goede te hebben dat ik er aantrof, zal ik vertellen van de andere dingen die ik er heb gezien.
Ik kan niet goed meer zeggen hoe ik er binnenging, zozeer was ik op het moment dat ik de weg van de waarheid verliet door slaap overmand. Maar toen ik aan het eind van het dal dat mijn hart met vrees had vervuld de voet van een heuvel had bereikt, keek ik omhoog en zag ik hoe de bovenste hellingen ervan bekleed waren met de stralen van de planeet die de mensen overal de rechte weg wijst. Toen begon de vrees, die heel die ellendige nacht diep in mijn hart aanwezig was geweest, wat te minderen. En zoals iemand die moe en buiten adem uit zee aan land is gekomen omkijkt naar het gevaarlijke water, zo richtte zich mijn geest, die steeds nog op de vlucht was, achterwaarts naar het ondoordringbare woud, waar nog nooit iemand levend was uitgekomen.
Nadat ik mijn vermoeide lichaam even wat rust gegund had, hernam ik mijn tocht over de verlaten helling, waarbij ik zo liep dat de staande voet steeds de laagste was.

Commentaar Frans:

De prozavorm biedt de mogelijkheid om de inhoud zuiver over te brengen, terwijl de dichterlijke toon en het ritme van de oorspronkelijke verzen enigszins bewaard blijven. Bovendien wordt door de prozavorm een breder lezerspubliek bereikt. Hij kiest daarom voor de prozavertaling, die in 1987 in druk verschijnt en een groot succes blijkt. In totaal worden ruim 35.000 exemplaren verkocht.

Ondanks dit succes is hij toch niet helemaal tevreden. Hij voelt zich door de jarenlange ervaring met het vertalen van gedichten gesterkt en begint in 1991 nogmaals aan een vertaling in terzinen.

In rijmende terzinen (1991):

Op ’t midden van de reis die ’t mensdom maakt
bevond ik me in een diep en donker woud,
omdat ik ’t rechte pad was kwijtgeraakt.

En ach, ’t was in dat woud zo kil en koud,
zo leeg en onherbergzaam en verlaten
dat de gedachte eraan mij nog benauwt!

’t Kwam zelfs de dood nabij in hoge mate.
Maar ’t goed dat ik er vond maakt dat ik niet
bang ben om over wat ik zag te praten.

Ik weet niet hoe ik er kwam, in dat gebied:
De blinde slaap had me elk besef ontnomen
op ’t punt dat ik de ware weg verliet.

Maar toen ik bij een heuvel was gekomen
aan ’t eind van ’t duister dal dat angst en zweet
door mijn verdoolde hart had laten stromen,

zag ik omhoog kijkend hoe de planeet,
die ieder mens langs rechte wegen leidt.
de toppen met zijn stralen had bekleed.

Toen raakte ik de angst een beetje kwijt
die heel die nacht, die me alle vrede ontnam,
over mijn droeve hart lag uitgespreid.

En zoals hij die moe en koud en stram
vanuit de woeste zee op ’t strand stapt ziet
hoe zwaar ’t gevaar was waar hij aan ontkwam,

zo keek mijn geest, wanhopig van verdriet,
terwijl hij vluchtte, bang en angstig om
naar ’t woud dat nooit een mens ontsnappen liet.

En toen ik even had gerust, beklom
ik de verlaten berghelling, en ’t been
waarop ik stond woog zwaar als een kolom.

Commentaar van Frans:

Deze vertaling bevat alle positieve eigenschappen van de andere vertalingen, maar wel in afgezwakte vorm. Het is de beste vertaling, maar te arbeidsintensief ( 30 uur voor 1 canto!) om zo de hele Divina Commedia te vertalen, helaas.