De wereldgeschiedenis door een laat-middeleeuwse bril

Het Liber chronicarum is een laat-middeleeuwse wereldgeschiedenis, samengesteld door de Neurenbergse arts Hartmann Schedel (1440-1514). Schedel was een hartstochtelijk boekenverzamelaar. Hij groeide op in de overgangstijd van het handgeschreven naar het gedrukte boek. Het eerste met losse metalen letters gedrukte boek kwam in 1456 in Mainz bij Johann Gutenberg van de pers.

Hartmann Schedel bracht een voor die tijd imposante collectie handschriften en gedrukte boeken bijeen, die door een gelukkig toeval bewaard is gebleven. Zijn kleinzoon verkocht de collectie aan Jan Jakob Fugger, een bibliofiele telg uit het bekende Augsburgse bankiersgeslacht. Door geldnood gedwongen moest Fugger zijn boekenbezit verkopen aan hertog Albrecht V van Beieren. Diens verzameling bevindt zich nu in de Bayerische Staatsbibliothek in München, inclusief de 370 handschriften en 600 gedrukte boeken uit Schedels nalatenschap. Schedels interesse lag vooral op het gebied van de geneeskunde, filosofie, geschiedenis en geografie.

Een geschiedenis inclusief vooruitblik op de Dag des Oordeels

Schedels wereldgeschiedenis omvat het tijdperk vanaf de schepping van de wereld tot circa 1450, gevolgd door een vooruitblik op de Dag des Oordeels. Aansluitend bij de traditie deelt Schedel de geschiedenis in zeven periodes in. In de eerste periode wordt het scheppingsverhaal beknopt weergegeven.

Daarna volgen nog de periodes die lopen van Noach tot Abraham, van Abraham tot David, van David tot de Babylonische gevangenschap, van de Babylonische gevangenschap tot de geboorte van Christus en van de geboorte van Christus tot de Dag des Oordeels, de zesde periode, waarin ook Schedels eigen tijd valt. Tot slot het rijk van de Antichrist, eindigend met het Laatste Oordeel.

De rijkst geïllustreerde incunabel

Schedels voornaamste bron is het Supplementum chronicarum van Philippus Foresta da Bergamo (1434-1530). Dit werk heeft hij echter aangevuld met gegevens uit diverse andere teksten, zoals het Speculum historiale van Vincentius van Beauvais (ca. 1190-1264).

Schedels Liber chronicarum dankt zijn bekendheid niet zozeer aan de tekst, als wel aan de typografische vormgeving en aan het voor die tijd ongebruikelijk grote aantal illustraties. Het boek, dat in 1493 door de Neurenbergse drukker Anton Koberger in het Latijn en in het Duits werd uitgegeven, bevat meer dan 1.800 houtsneden en is daarmee de rijkst geïllustreerde incunabel.

Een aantal afbeeldingen komt meer dan eenmaal voor, zodat er ‘slechts’ 645 houtblokken vervaardigd moesten worden. Deze zijn ontworpen en gesneden in het Neurenbergse atelier van Michael Wolgemuth en Wilhelm Pleydenwurff, waar ook Albrecht Dürer zijn opleiding heeft genoten.

Op grond van stilistische overeenkomsten met het werk van Albrecht Dürer neemt men aan dat hij betrokken is geweest bij de totstandkoming van een aantal illustraties uit het Liber chronicarum. Bijzondere aandacht verdienen de 32 stadsgezichten, die in latere tijd vele malen als voorbeeld zijn gebruikt. De ontstaansgeschiedenis van het werk kan grotendeels worden gereconstrueerd aan de hand van bewaard gebleven documenten en ontwerpen.

Herkomst

Op de bladzijde voorafgaand aan het begin van de gedrukte tekst van het Utrechtse exemplaar staat gecalligrafeerd op opgeplakt papier: ‘Registrum huius operis libri cronicarum cum figuris et ymaginibus ab inicio mundi, quod dominus anthonius van winsen canonicus ecclesie sancti petri traiectensis fecit preparari et illuminari anno 1500.’

In vertaling: ‘De titel van dit werk: Boek der kronieken, met platen en portretten vanaf het begin van de wereld, dat de heer Anthonius van Winsen, kanunnik van de Utrechtse Sint Pieterskerk, heeft laten vervaardigen en inkleuren in het jaar 1500.’

De linker helft van het wapenschild op fol. I verso is het wapen van het geslacht Van Winsen. Op het laatste blad staat met de hand geschreven: ‘Arnoldus a Zuijlen a Nijevelt. 1634 Assumburgh. Hemskerck, 1 november.’ Het herenhuis Assumburgh of Assemberg bevond zich ten noordoosten van Heemskerk.

In 1961 heeft de Universiteitsbibliotheek Utrecht het Liber chronicarum door ruil verworven. Het boek zit in een moderne band van kalfsleer over kartonnen platten, met blindstempeling.

Verder lezen

Bibliografische referenties

  • HC* 14508, BMC II 437, Goff S-307, IBH 3039, IBP 4941, IDL 4060, IGI 8828, Polain (B) 3469.
1493
Atlas
LKB (red. MvE), 2011
Polen in het Liber Chronicarum, Hartmann Schedel, 1493
Vogelvlucht van Portugal in het Liber Chronicarum, Hartmann Schedel, 1493

Liber chronicarum (MAG: S fol 1545 Lk (Rariora)); Neurenberg : Anton Koberger, 1493