100 Thematische kaarten

Nederlandse kartografen hebben geschiedenis geschreven: natuurlijk zijn ze bekend als het gaat om ontdekkingsreizen, zoals Abel Tasman, Jakob Roggeveen, Isaac LeMaire of Willem Barentsz. Daarnaast hebben Nederlandse kartografen een belangrijke rol gespeeld in de democratisering van de kartografie, door hun rol in de ontwikkeling van atlassen en in de kaartenhandel. Namen als Willem Blaeu, Johannes Janssonius of Frederik de Wit komen dan naar voren. Wat minder bekend is de rol van Nederlandse kartografen bij de ontwikkeling van de thematische kartografie. Toch zijn er karteringstechnieken voor de weergave van de ruimtelijke verbreiding van specifieke thema’s voor het eerst in Nederland toegepast. De dieptekaart van het Spaarne, vervaardigd door Pieter Bruinsz., gezworen landmeter van Rijnland, in 1584 is er een voorbeeld van. Op zijn kaart komt de eerste dieptelijn voor, die ooit werd ingetekend en dat is meteen ook de eerste toepassing van de isolijn. Dagelijks worden over de hele wereld miljoenen weerkaarten vervaardigd, die gebruik maken van de techniek van de isolijn.

Thematische kaarten

Dat zijn kaarten waarop - tegen een achtergrond die ons in staat stelt de getoonde verschijnselen te ‘plaatsen’ - de verbreiding qua intensiteit of kenmerken van een bepaald verschijnsel worden getoond. De weergave van dat verschijnsel heeft grafisch ook de meeste nadruk; de ondergrond kan bestaan uit wat grenzen, kustlijnen en belangrijke plaatsen die ons in staat stellen ons te oriënteren. Aanvankelijk werden vooral fysische verschijnselen zoals vegetatie, geologie, neerslag en bodem gekarteerd. Later kwamen ook sociaal-economische verschijnselen aan bod, waarvoor weer andere technieken werden ontwikkeld. De meeste van de daaruit voortkomende kaarttypen zijn in de 19de eeuw ontstaan. Voorwaarde voor het kunnen vervaardigen van de kaarten was natuurlijk het beschikbaar zijn van voldoende waarnemingen op al die verschillende gebieden.

Inhoud

Met de site 100 Thematische kaarten wordt de ontwikkeling van de thematische kartografie getoond aan de hand van Nederlandse voorbeelden. Het grootste deel van de voorbeelden stamt uit de kaartencollectie van de Utrechtse Universiteitsbibliotheek. Het is echter geen zuiver Utrechtse aangelegenheid: voor een aantal topstukken is een beroep gedaan op andere Nederlandse collecties zodat het een nationale onderneming is geworden.

Doel

Het doel van het op deze site toegankelijk maken van deze selectie van thematische kaarten is in de eerste plaats ondersteuning van het onderwijs in de kartografie en in de geschiedenis van de kartografie. Beide specialisaties worden gegeven aan de Universiteit Utrecht. Maar daarnaast is er een grote kring van geïnteresseerden in (oude) kaarten, die meer willen weten van de ontwikkeling van de hier beschreven technieken en de hier getoonde resultaten.

Selectiecriteria

De thematische kaarten, die uitgekozen zijn voor de site, moesten in Nederland of zijn koloniën vervaardigd zijn. Verder dienden ze een belangrijke plaats te hebben in de ontwikkeling van de thematische kartografie, ofwel Nederlandse representanten zijn van bepaalde nieuwe ontwikkelingen. Het kan daarbij om grafische ontwikkelingen gaan, maar ook op het vakgebied of op het gebied van de gegevensverzameling. De grondsoortenkaart van Acker Stratingh van Groningen uit het jaar 1837 is bijvoorbeeld gebaseerd op een enquête, waarbij aan alle schoolmeesters uit de provincie werd gevraagd op basis van een smaakproef vast te stellen op wat voor grond hun school stond en die informatie op te sturen!

Opzet

Bij elke kaart staan vermeld de titel, schaal, auteur en indien bekend de uitgevende instantie, en natuurlijk bibliografische gegevens om hem in een bibliotheek terug te vinden. Daarnaast kent elke kaart een wetenschappelijke toelichting waarin aangegeven waarom de kaart bijzonder is in de ontwikkeling van de thematische kartografie, met eventuele verwijzingen naar relevante literatuur daarover. De deskundige toelichtingen zijn grotendeels vervaardigd door prof. dr. F.J. Ormeling jr., hoogleraar kartografie van de Universiteit Utrecht. De fotografie en digitalisering van de kaarten is voor een groot deel gerealiseerd door Theo van Pinxteren (ImageFinder).

Meewerkende bibliotheken

Op de site zijn kaarten zichtbaar uit de volgende instellingen:

  • Gemeentearchief Rotterdam
  • Hoogheemraadschap van Rijnland
  • Koninklijke Bibliotheek
  • Tresoar (Frysk Histoarysk en Letterkundich Sintrum)
  • Universiteitsbibliotheek Universiteit van Amsterdam
  • Universiteitsbibliotheek Utrecht
  • Universiteitsbibliotheek Leiden
  • Utrechts Archief

Copyright

De UBU heeft alle mogelijke moeite gedaan om de rechthebbenden van de gepresenteerde gedigitaliseerde kaarten te achterhalen. Bent u echter van mening dat u aanspraak kunt maken op het auteursrechtelijk eigendom van één of meerdere van de op deze site gepresenteerde kaarten, wilt u dan zo vriendelijk zijn contact op te nemen met m.vanegmond@uu.nl

Verder lezen

Bijlage: Lijst van gedigitaliseerde thematische kaarten, onderverdeeld naar type en thema

I.

Fysische kaarten

A.

Atmosfeer

 

Eclipskaart van Europa, Petrus Schenk jr., 1715

 

Ruimtelijke voorstelling zuidelijk halfrond gezien door een doorzichtige hemelsfeer, Andreas Cellarius, 1661

 

Weerkaart van Nederland, H. Tonkes, 1892

 

Twaalf temperatuurkaarten in de Klimaatatlas van Nederland, KNMI, 1972

B.

Wateroppervlak

 

Het Spaarne, Pieter Bruinsz., 1584

 

De Maas voor Rotterdam, Pieter Ancelin, 1697

 

De Boven-Merwede, Nicolaas Cruquius, 1730

 

Een blad van de kaart van de Maasmonding, Melchior Bolstra, 1739

 

Kaart van de uitbreiding van het Haarlemmermeer, Melchior Bolstra, ca. 1740

 

Kaart van de meandering van de Waal bij Herwen, Melchior Bolstra, 1763

 

Het Marsdiep, J.C. Rijk, 1816

 

Kaart van het Rivierengebied met de dijkdoorbraken sinds de 15de eeuw, Doenardus Jacobus Glimmerveen, ca. 1845

 

Twee bladen van de Rivierkaart van Nederland, Ministerie van Binnenlandsche Zaken en Ministerie van Oorlog, 1846 en 1860

 

Een blad van de Waterstaatskaart van Nederland, Topografische Inrichting, 1865-1891

 

Een blad van de Rivierenkaart van Nederland, Rijkswaterstaat, 1960

C.

Geologie en bodemkunde

 

Drie bladen van een polythematische kaart van het Koninkrijk der Nederlanden, Jean Baptiste de Bouge, 1823

 

Twee bladen van de Choro-mineralogische en algemeene hydrographische kaart van een gedeelte der zuidelijke provincien van het Koningrijk der Nederlanden, J.E. van Gorkum, 1833

 

Bodemkaart van de provincie Groningen, G. Acker Stratingh, 1837

 

Geologische kaart van Nederland, Winand Carel Hugo Staring, 1844

 

Twee bodemkundige kaarten van Nederland uit De bodem van Nederland, Winand Carel Hugo Staring, 1856/60

 

Geologische en agronomische kaart van Winschoten, Statistieke commissie voor de zaken van den landbouw te Winschoten, 1861

 

Bodemkaart van de provincie Utrecht, J. Kuyper, 1874

 

Vier thematische kaarten uit Nederlanden m.b.t. geologie [...], P.H. Witkamp, 1881

 

Twee bladen van de Geologische kaart van Nederland, Winand Carel Hugo Staring, 1889

 

Een blad van de Geomorfologische kaart van Nederland, Stichting voor Bodemkartering en Rijks Geologische Dienst, 1979

 

Twee bladen van de Geologische kaart van Nederland, Rijks Geologische Dienst, 1987

 

Twee bladen van de Bodemkaart van Nederland, Stichting voor Bodemkartering, 1987 en 1994

D.

Reliëf

 

Belegering van Bergen op Zoom door Spinola, Bruyer Melée de Mares, 1622

 

Hoogtekaart van Nederland uit de Schoolatlas van de geheele aarde, Anton Albert Beekman en Roelof Schuiling, ca. 1893

 

Hoogtekaart gemeente Utrecht, A. van der Zweep, 1931

E.

Vegetatie

 

Kaart van de spreiding der bossen in Nederland, H. Blink, 1892

II.

Sociaal-economische kaarten

A.

Bevolking

 

Bevolkingsdichtheidkaart uit de Natuur- en staatshuishoudkundige atlas van Nederland, J. Kuyper, 1863

 

Zestien bevolkingsstatistiekkaarten van Nederland, Vereeniging voor de Statistiek in Nederland, 1873

 

Kaart van de bevolkingsgroei en- afname in Nederland 1860-1880, J. Kuyper, 1885

 

Kaart van de bevolkingsdichtheid in Nederland, J. Kuyper, 1892

 

Kaart van de bevolkingsdichtheid in Nederland, J. Kuyper, 1898

 

Bevolkingsspreidingskaart van Nederland, J.C. Ramaer, 1921

 

Kaart van de bevolkingsspreiding in Nederland, CBS, 1962

 

Kaart van de bevolkingsdichtheid in Nederland, CBS, 1962

 

Bevolkingsstatistiekkaarten van Nederland, Stichting Wetenschappelijke Atlas van Nederland, 1984

B.

Culturele aspecten

 

Godsdienstverspreidingskaart in de Atlas minor, Jodocus Hondius, 1607

 

Taalkaart van Europa, J.C. de Roeder, 1786

 

Kaart van het analfabetisme in het Koninkrijk der Nederlanden, Hartog Somerhausen, 1827

 

Kaart van schedelgroottes in Nederland, A. Sasse, 1878

 

Parlementaire kaart van Nederland, L. Rijnink, 1891

 

Dialectkaart van Nederland, J. te Winkel, 1898

 

Kaart van dialectvormen voor het woord ‘kikvors’ uit de Taalatlas van Noord- en Zuid-Nederland, Toniëtte van Beusekom, 1939

 

Kaarten van het post-, telex- en telefoonverkeer in Nederland, Stichting Wetenschappelijke Atlas van Nederland, 1970

C.

Economie

 

Kaart van percelen onder Vleuten uit het kaartboek van het Kapittel van St. Jan, 1599

 

Kerkelijk-administratieve kaart van Nederland, Willem Albert Bachiene, 1768

 

Economische kaart van Europa, August Friedrich Wilhelm Crome, 1782

 

Kaart van de spreiding van agrarische en industriële producten in Europa, Cornelis van Baarsel, ca. 1800

 

Vier bladen van een politiek-administratieve kaart van de Nederlanden, Eugénie Delarue, ca. 1800

 

Een blad van een administratieve kaart van het Koninkrijk der Nederlanden, Jean Baptiste de Bouge, ca. 1820

 

Kadastrale verzamelkaart van Hoogland, Kadaster, ca. 1850

 

Kadastrale sectiekaart van Koelhorst (gemeente Hoogland), Kadaster, ca. 1850

 

Choropleten van Nederland in Petermanns Geographische Mitteilungen, Johan Kuyper, 1857

 

Polythematische kaart van Nederland, Winand Carel Hugo Staring, 1860

 

Landbouwkaart van Nederland, Winand Carel Hugo Staring, 1869

 

Twee kaarten van de verspreiding van de scheepsbouw uit de Historisch-economische atlas, J.C.A. Everwijn, 1912

 

Kaart van de verspreiding van de bloembollencultuur in West-Nederland, Hendrik Blink, 1912

 

Kaart van de metaalnijverheid in Nederland uit de Bedrijfstelling 31 december 1930, CBS, 1930

 

Kaart van de verspreiding van gerst uit de Landbouwatlas, Economisch-Statistisch Bureau, 1939

 

Kaart van de verspreiding van groente in de volle grond uit de Tuinbouwatlas van Nederland, Tuinbouwvoorlichtingsdienst, ca. 1940

 

Puzzelkaart van Nederland (Cartophoot), aantonende de werkgelegenheid in de agrarische sector, Geografisch Instituut Rijksuniversiteit Utrecht, ca. 1955

 

Kaarten van de verspreiding van gewassen en vee uit de Landbouwatlas van Nederland, Ministerie van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening, 1959

D.

Planologie

 

Bijkaart bij de stadsplattegrond van Utrecht, Jacob van Deventer, 1569/70

 

Polderkaarten van Noord-Holland in de Atlas novus, Johannes Janssonius en Henricus Hondius, 1638

 

Kaart ter bepaling van de grenzen in Limburg, Jan Egbert van Gorkum, 1834

 

Verkavelingsplan voor het Haarlemmermeer, ca. 1855

 

Militaire kaart van de stad Utrecht met gedeelten van Bunnik en De Bilt, ca. 1875

 

Uitbreidingsplan van Utrecht, Gemeente Utrecht, 1921

 

Een blad van de Kaart van distributieve voorzieningen in kleine kernen in Nederland, Bureau voor Ruimtelijke Ordening Van Heesewijk B.V., 1981

 

Hondenkaart van Nieuwegein, Gemeente Nieuwegein, 1985

E.

Gezondheid

 

Cholerakaart van Amsterdam, J. Texeira de Mattos, 1866

 

Een blad uit de Sterfte-atlas van Nederland, P.H. Witkamp, 1879

 

Kaart van de roodvonkepidemie in de stad Utrecht, J.L. Hoorweg, 1888

 

Kaart van de sterfgevallen aan tuberculose in Nederland in de jaren 1901-1980, M. van Ravenstijn, ca. 1909

III.

Infrastructurele kaarten

 

Kaart van de transportroutes in de Nederlanden, 1817

 

Postkaart van het Koninkrijk der Nederlanden, Édouard Hocquart, 1829

 

Spoorwegkaart van Nederland, L.J. Tordoir, 1846

 

Etappekaart van Nederland, Topographisch Bureau, 1848

 

Postkaart van Nederland, Salomo Gille Heringa, 1856

 

Kaart van de waterwegen in Nederland, F. de Bas en J. Kuyper, 1880

 

Kaart van rivieren en kanalen in Nederland, Topografische Inrichting, 1884

 

Kaart van de intensiteit van het scheepvaartverkeer in Nederland, Hendrik Blink, 1892

 

Kaart van het wereldverkeer in de Bosatlas, J.F. Niermeyer, 1912

 

Kaart van het Rijkswegenplan 1932, Ministerie van Verkeer en Waterstaat, 1932

 

Kaart van de relatieve bereikbaarheid in Nederland, J.J. Stieltjes, 1933

 

Kaarten van het luchtverkeer in Nederland 1920-1932, J.M. Kan, 1933

 

Kaart van de strippenkaartzones in Nederland, KNVTO, 1987

IV.

Historische kaarten

 

Historische kaart van de Nederlanden, Pieter van den Keere, 1617

 

Historische kaart van Nederland uit de historische atlas van Menso Alting, 1697

 

Historische kaart van Nederland, Arend Fokke Simonsz., ca. 1785

 

Historische kaart van Zeeland, ca. 1790

 

Kaart van de buskruitramp in Leiden, P. van Campen, 1807

 

Historische kaart van Nederland, Evert Maaskamp, 1830

 

Wereldkaart met de Nederlandse koloniën uit de Historische atlas van Nederland, G. Mees, 1865

 

Een blad van de historische kaart van Holland, Zeeland en West-Friesland in 1300 uit de Geschiedkundige atlas van Nederland, Anton Albert Beekman, 1913-1938

 

Kaart van de Nederlandse oorlogen en koloniën in de Groote historische schoolatlas van H. Hettema jr., 1931