Georefereren

Met georefereren is het mogelijk om gedigitaliseerde oude kaarten op moderne kaarten of andere oude kaarten te leggen. De gegeorefereerde kaartlagen tonen op die manier veranderingen in de tijd. Daarnaast zijn de oude kaarten beter te analyseren en meer geschikt als wetenschappelijke bron. De Universiteitsbibliotheek Utrecht wil met het georefereren haar collectie oude kaarten optimaal toegankelijk maken voor met name onderwijs en onderzoek.

Voor het georefereren van de oude kaarten wordt gebruik gemaakt van de innovatieve software van Georeferencer, versie 4. Deze versie heeft veel functionaliteiten, waaronder verschillende viewmogelijkheden (‘Overlay’, ‘Grid’ voor het vergelijken van meerdere kaarten, ‘Swipe’, ‘Spy glass’, 3D-viewer), het maken van transcripties, de opname van de oude kaarten in GeoEditors en de beschikbaarheid van de gegeorefereerde bestanden voor hergebruik in bijvoorbeeld eigen GIS-applicaties.

Mensen met belangstelling voor geschiedenis en oude kaarten kunnen de Universiteitsbibliotheek Utrecht helpen met het georefereren van de oude kaarten uit haar collectie. Dit kan door te klikken op de onderstaande link 'Refereer een kaart'; daarmee kan een willekeurige gedigitaliseerde kaart gegeorefereerd worden. Dit gebeurt door het plaatsen van referentiepunten op de scan van de oude kaart en op de desbetreffende locatie van de moderne kaart. Personen die de meeste punten plaatsen, worden in de statistieken met name genoemd. Recent gegeorefereerde kaarten zijn opvraagbaar via een thumbnail of locatie.

N.B. Deze site werkt het best in Chrome en Firefox.

Handleiding Refereer een kaart Gegeorefereerde kaarten Vergelijk kaarten


Gebruik van Georeferencer

Georeferencer versie 4 kent twee hoofdschermen:

Achtereenvolgens worden beide schermen hieronder nader uitgelegd.

Kaarten georefereren via ‘This map/Georeference’

Hiermee kunnen scans van oude kaarten gegeorefereerd worden door het plaatsen van referentiepunten. Eenmaal gegeorefereerd, zijn de kaarten via dit scherm ook twee- en driedimensionaal te bekijken. Voorts is het mogelijk om de kaarten te ‘geo-editen’, annotaties op de kaart te transcriberen, de gegeorefereerde bestanden te hergebruiken in GIS-applicaties en dergelijke.

De 'This map'-pagina, met de kaart van Holland door Pieter van den Keere, 1617.

De 'Georefereer'-pagina, met de kaart van Holland door Pieter van den Keere, 1617. De rode punten zijn de toegekende referentiepunten.

Nauwkeurigheidscontrole door gebruik van' Coordinates', kaart van Holland door Pieter van den Keere, 1617. De rode cirkels kunnen duiden op onnauwkeurig geplaatste referentiepunten, maar zijn ook vaak het gevolg van onnauwkeurigheid in de oude kaart.

3D-weergave van een kaart van een deel van de Alpen en Po-vlakte, 1803.

Kaarten vergelijken via ‘Overlay & compare’

Hiermee kunnen diverse collecties oude kaarten via een geografische interface doorzocht worden en zijn de geselecteerde kaarten op verschillende manieren te bekijken en te vergelijken.

Het vergelijkingsscherm van Georeferencer (Overlay & compare), kaart van Holland door Pieter van den Keere, 1617.

Het vergelijkingsscherm hieronder toont een 'Grid'-weergave van vier kaarten van de omgeving van Rotterdam uit diverse jaren, van de huidige weergave tot het kaartbeeld uit 1684.

Vier kaarten van Rotterdam uit de periode 1694-heden in de 'Grid'-weergave in Georeferencer.

Het vergelijkingsscherm hieronder laat de 'Swipe'-weergave van twee kaarten van de omgeving van Rotterdam zien: een hedendaags satellietbeeld en de kaart van 1684.

Kaart van het Hoogheemraadschap Schieland (detail van Rotterdam), 1684, in de 'Swipe'-weergave van Georeferencer.

Onderstaand vergelijkingsscherm toont de 'Spy glass'-weergave van twee kaarten van Rotterdam en omgeving: een huidig satellietbeeld en een detail van de kaart van 1684.

Kaart van het Hoogheemraadschap Schieland (detail Rotterdam), 1684, in de 'Spy glass'-weergave van Georeferencer.

Handleiding

Belangstellenden die de Universiteitsbibliotheek Utrecht willen helpen met het georefereren van de collectie oude kaarten, kunnen het beste eerst een account bij Georeferencer aanmaken. Dit kan door rechtsboven op één van de pagina’s van Georeferencer te klikken op ‘Sign in’. Eenmaal aangemeld, kan er optimaal geprofiteerd worden van de vele functionaliteiten die Georeferencer rijk is. Op diverse plaatsen in de Georeferencer-applicatie verduidelijken helpschermen de werking van de hieronder beschreven functionaliteiten.

Het georefereren van de oude kaarten gaat als volgt:

  1. Ga naar de georefereerpagina van de Universiteitsbibliotheek Utrecht en klik op ‘Refereer een kaart'.
  2. Een willekeurige oude kaart verschijnt in het rechter gedeelte van het georefereerscherm (‘This map/Georeference’). Voor meer informatie over de kaart, klik op ‘This map’.
  3. Het linker gedeelte van het scherm toont een moderne kaart, die als referentiekaart fungeert. Er is keuze uit meerdere moderne referentiekaarten door linksboven het globesymbooltje (‘Change the base map’) aan te klikken.
  4. Gebruik eventueel de zoekfunctie bij de moderne kaart (‘Find a place’, vergrootglas linksboven) om steden en straten op de oude kaart terug te vinden als de locatie van de oude kaart niet direct duidelijk is.
  5. Gebruik de knoppen van zoom in (‘+’) of zoom uit (‘-‘) of het scrollwieltje van de muis om door zowel de oude als moderne kaart te navigeren. Door te klikken op het symbooltje met het slot (rechtsonder) kunt u beide kaarten met elkaar vergrendelen, zodat ze synchroon zoomen. Met het knopje daaronder kunt u de oude kaart desgewenst roteren; dit gebeurt overigens ook automatisch na het plaatsen van minimaal drie referentiepunten.
  6. Probeer op beide kaarten overeenkomstige plaatsen, steden, straten, molens en dergelijke te vinden. Markeer deze elementen op beide kaarten door met de muis referentiepunten te zetten. Minimaal drie van deze referentiepunten zijn vereist, maar hoe meer punten hoe beter de georeferenties. Een foutief geplaatst referentiepunt is te verplaatsen door met de muis op het symbooltje rechts van het loepje te klikken en ingedrukt te houden. Verwijderen van een foutief referentiepunt kan door het aanklikken van de 'X' onder het loepje. Na het plaatsen van minimaal drie referentiepunten kan ook vanuit 'Overlay' verder gereferereerd worden door het koppelen van posities op de oude kaart aan plaatsen op de moderne kaart via een verbindingslijntje.
  7. Spreid de punten zoveel mogelijk over de gehele kaart en probeer daarbij ook punten in de uiterste hoeken van de oude kaart te plaatsen. Verkeerd geplaatste punten kunnen ook achteraf eenvoudig verplaatst of verwijderd worden, door het desbetreffende punt opnieuw aan te klikken.
  8. Door het aanklikken van ‘Overlay’ en ‘Coordinates’ is de gemaakte georeferentie op nauwkeurigheid te beoordelen. In 'Overlay' kan met het schuifje rechtsboven ('Change opacity of the layer') de kaartlaag transparant gemaakt worden. In 'Coordinates' kunnen de rode cirkels duiden op onnauwkeurig geplaatste referentiepunten. Bedenk daarbij dat oude kaarten echter ook van zichzelf onnauwkeurig kunnen zijn; het bepalen van de mate van onnauwkeurigheid van oude kaarten wordt juist met Georeferencer mogelijk.
  9. Na plaatsing van de juiste referentiepunten, klik op ‘Clip’ en selecteer het puur topografische gedeelte van de oude kaart. Hierdoor vloeit de oude kaart als laag mooi samen met de moderne referentiekaart en wordt het gebied dat de oude kaart beslaat in de database geografisch gedefinieerd.
  10. Klik op de ‘Save’-knop en de kaart wordt in de database opgeslagen. De kaart is nu te bekijken via ‘View’ en via ‘Overlay & compare’. ‘View’ toont de oude kaart in 2D, 3D (login vereist) of als in te zoomen afbeelding. ‘Overlay & compare’ maakt het niet alleen mogelijk om de oude kaart te bekijken en te vergelijken met de nieuwe situatie, maar ook om andere kaarten uit diverse collecties te zoeken en met elkaar te vergelijken door gebruik te maken van de functionaliteiten ‘Overlay’, ‘Grid’, ‘Swipe’ en ‘Spy glass’. Gebruik hiervoor het tabblad ‘All maps’ rechtsonder. Het is ook mogelijk om scans van eigen kaarten te uploaden en te georefereren via ‘My private maps’.
  11. Indien een gegeorefereerde kaart enige correctie behoeft – bijvoorbeeld door verbeterde plaatsing of toevoeging van referentiepunten – log in en klik op ‘Georeference’ in het georefereerscherm (‘This map/Georeference Window’). Referentiepunten kunnen dan toegevoegd of verplaatst worden. In het vergelijkingsscherm (‘Overlay & compare Window’) is het georefereergedeelte te bereiken door te klikken op de naam van de desbetreffende kaart in het balkje rechtsboven of op het potloodje (‘Edit georeference’).
  12. Klikken op het sterretje (‘Layer properties’) in de balk rechtsboven maakt het mogelijk om diverse transformaties van de oude kaart te kiezen. De transformaties ‘Polynomial’ en ‘TPS’ gebruiken meer gecompliceerde calculaties om de weergave te vervormen, die dan vaak beter overeenkomt met de huidige topografie. Deze transformaties vereisen echter de plaatsing van meer referentiepunten en kunnen de weergave van de oude kaarten flink vervormen. Standaard staat de transformatie op ‘Affine’; de oude kaart kan daarbij worden uitgerekt, maar de vormen van de vlakken, lijnen en punten blijven gelijk.
  13. Het menu onder ‘Layer properties’ biedt ook de mogelijkheid om de oude kaart zonder randinformatie (‘Map border margin: Clipped with cutline’) of als totaaldocument (‘Visible’) te bekijken.
  14. Het georefereerscherm (‘This map/Georeference’) biedt na inloggen toegang tot de ‘GeoEditor’, waarmee allerlei bewerkingen van de oude kaart zijn te maken en onder meer gebieden en afstanden zijn op te meten. Met ‘Transcribe’ kunnen de oude kaarten voorts geannoteerd worden.
  15. Meer ervaren gebruikers kunnen linksonder in het georefereerscherm gebruik maken van diverse exporteerfuncties: ‘Use in GIS apps’ en ‘Export to GeoTIFF’. Hiermee zijn de gegeorefereerde kaarten eenvoudig te laden in diverse GIS-programma’s, zowel online als desktop.
  16. Bugs en andere problemen met de applicatie kunnen gemeld worden door linksboven het rolmenu te kiezen, vervolgens te klikken op ‘Send feedback’ en een bericht te sturen.

Georeferencer is ontwikkeld door Klokan Technologies, in samenwerking met de Moravian Library.


Voortgang van het meest recente project Zet Nederland op de kaart

Dit project is gereed; dank aan al onze georefereerders voor hun hulp!

Voortgang van het georefereren van alle kaarten

Top 10 georefereerders alle tijden

Recent gegeorefereerde kaarten

Zoekmachine

Alle gegeorefereerde kaarten van de Universiteitsbibliotheek Utrecht zijn toegankelijk via onderstaande zoekmachine met een geografische interface (zoek op trefwoord, schaal, periode etc.), die u ook op een volledig scherm kunt raadplegen voor een betere weergave:

De website van Old Maps Online biedt voorts toegang tot vele duizenden scans van cartografische documenten in het bezit van verscheidene andere bibliotheken en instellingen.

Locaties van gegeorefereerde kaarten

Onderstaande, inzoombare wereldkaart toont de locaties van de middelpunten van alle gegeorefereerde kaarten van de Universiteitsbibliotheek Utrecht: