Handschriften en archieven

De handschriften van de Bijzondere Collecties bevinden zich in depots, en kunnen ter inzage worden gelegd in de leeszaal Bijzondere Collecties in de Universiteitsbibliotheek Uithof. Handschriften en persoonsarchieven zijn doorgaans op verschillende wijzen geïnventariseerd en ontsloten.

handschriften - archieven - opvragen

Handschriften

Gecatalogiseerde handschriften

De handschriften hebben alle een signatuur of vindplaats (Engels shelfmark), die aangeeft waar zij in het depot te vinden zijn, bijvoorbeeld 1 A 7 of 6 F 12. Handschriften van hetzelfde formaat staan hierbij naast elkaar. Alle handschriften die in 1909 in het bezit van de Universiteitsbibliotheek Utrecht waren, hebben ook een catalogusnummer. Zij zijn beschreven in een (grotendeels Latijnse) catalogus in boekvorm: Catalogus codicum manu scriptorum Bibliothecae Universitatis Rheno-Trajectinae. Deel 1 is geschreven door P.A. Tiele (1887) en bevat de beschrijvingen van Hss. 1–1582. Deel 2 is geschreven door A. Hulshof (1909) en bevat de beschrijvingen van Hss. 1583–1907, met aanvullingen en verbeteringen op deel 1 en een cumulatief register. Exemplaren bevinden zich in de leeszaal en de handboekerij.

Van Hss. 836–837, 842–844, 886, 984–985, 987, 992–1000, 1053, 1058, 1064–1066, 1152, 1251, 1322 en 1347–1348 zijn er volledigere beschrijvingen. Deze zijn te vinden in de leeszaal in de mappen Addenda.

In de catalogus zijn de handschriften genummerd op taal en onderwerp, en niet op formaat. Bijvoorbeeld, het handschrift met signatuur 5 A 11 is Hs. 149, 3 H 3 is Hs. 150, 4 F 20 Hs. 151, enz. In de literatuur wordt gewoonlijk verwezen naar het catalogusnummer, soms wordt de signatuur ook vermeld tussen haakjes, maar een enkele keer wordt alleen de signatuur gegeven, of zelfs oudere signaturen, zoals bv. Eccl. 455, Hist. 176, Hist. Gen. 87 of Var. 338.

Aanwinsten na 1909 hebben geen catalogusnummer, en hebben dus alleen een signatuur, zoals bijvoorbeeld Hs. 5 J 26, het Getijdenboek van Kunera van Leefdael, aangekocht in 1973. Zij zijn beschreven in het Supplement (Hss. 0 A 1 – 29 C 18), dat is te raadplegen in de leeszaal, tenzij het gaat om middeleeuwse handschriften, collegedictaten of brieven, die in andere publicaties zijn beschreven.

Middeleeuwse handschriften

Van de middeleeuwse verluchte handschriften – eerder beschreven in de Catalogus codicum manu scriptorum en in het Supplement – zijn geactualiseerde beschrijvingen en talrijke afbeeldingen opgenomen in een Engelstalige gedrukte catalogus: Koert van der Horst, Illuminated and decorated medieval manuscripts in the University Library, Utrecht. An illustrated catalogue (Maarssen/'s-Gravenhage 1989; Cambridge 1990). Alle miniaturen en gehistoriseerde initialen, en tevens voorbeelden van gedecoreerde initialen en margedecoratie zijn erin afgebeeld. Er zij in totaal 732 reproducties, waarvan 23 in kleur. Twee Engelstalige supplementen op Van der Horsts catalogus zijn beschikbaar als pdf: volume 1 (handschriften verkregen 1989-2011 en losse handschriftfragmenten) en volume 2 (losse handschriftfragmenten en ingebonden maculatuur).

De middeleeuwse handschriften in het bezit van de Universiteitsbibliotheek Utrecht zijn tevens opgenomen in de website Medieval Manuscripts in Dutch Collections (MMDC). Voor een lijst van totaal 707 middeleeuwse handschriften tot ca. 1550 in de Universiteitsbibliotheek Utrecht, zoek via 'Advanced search' en vul bij 'Current location or shelfmark' in: Utrecht, UB. Klik daarna op 'Search'. Er kan ook naar individuele handschriften of op andere manieren gezocht worden. Alle handschriften zijn kort beschreven. Van alle handschriften van de Universiteitsbibliotheek Utrecht in MMDC zijn één of meerdere digitale afbeeldingen toegevoegd. Deze afbeeldingen zijn ook verzameld in Images from medieval manuscripts.

In 2009 is begonnen om de handschriften in te voeren in de publiekscatalogus Aleph, te beginnen met de middeleeuwse handschriften. Gedigitaliseerde handschriften worden ook altijd in de publiekscatalogus opgenomen. 

Op de website van Utrechtse Kronieken zijn enkele handschriften met kroniekteksten gedigitaliseerd, getranscribeerd en vertaald.

Handschriftfragmenten

Naast handschriften of grote gedeelten daarvan zijn er in de collectie ook honderden handschriftfragmenten, de meeste uit de middeleeuwen. Het gaat vooral om schutbladen in handschriften of oude drukken. Deze werden voorheen apart bewaard (bijvoorbeeld een aantal Middelnederlandse fragmenten), in dozen of klappers met een apart catalogusnummer, of in een van de zes Charterdozen. In 2009 is begonnen om de fragmenten in dozen, klappers en Charterdozen kort te beschrijven en een nummer te geven, bv. Hs. fr. 4.26 (het 26e fragment in Charterdoos 4). De fragmenten die beginnen met 1. t/m 6. komen uit Charterdozen 1 t/m 6, en die beginnen met 7., 8., of 9., komen respectievelijk uit de Collectie Thomaasse, Hs. 1003 (3 K 10), of zijn nog ingebonden als schutbladen in handschriften of oude drukken. De inventaris van de handschriftfragmenten is vooralsnog niet openbaar.

Collegedictaten

De Universiteitsbibliotheek Utrecht bezit ruim 2000 collegedictaten: aantekeningen die docenten maakten om college te geven, of notities die studenten maakten tijdens een college. De meeste uit de collectie hebben betrekking op onderwijs gegeven aan de Utrechtse universiteit, maar er zijn ook collegedictaten uit Leiden, Groningen, Amsterdam, Leuven, Parijs en elders. Hieronder bevinden zich collegedictaten van beroemde hoogleraren zoals Theodorus Beza (Genève, 1580), Justus Lipsius (Leiden, ca. 1583-4), Herman Boerhaave (Leiden, 1725-30), Georg Wilhelm Friedrich Hegel (Berlijn, 1830-31), Johan Rudolf Thorbecke (Leiden 1838-41) en Jacobus H. van 't Hoff (Amsterdam, 1886-7). De oudste collegedictaten stammen uit 1568-9. Een aantal collegedictaten is weliswaar beschreven in de Catalogus codicum manu scriptorum en het Supplement daarop, maar de gehele collectie is het best ontsloten in Koert van der Horst, Catalogus van de collectie collegedictaten van de Utrechtse Universiteitsbibliotheek (Utrecht 1994). Aanwinsten na 1994 zijn alleen te vinden in het Supplement of in de aanvulling op de Catalogus van de collectie collegedictaten (in voorbereiding).

Brieven

De handschriften van Bijzondere Collecties bevatten circa 100.000 brieven. Een klein gedeelte is beschreven in de Catalogus codicum manu scriptorum en het Supplement daarop, het merendeel bevindt zich in de archieven. Alle brieven in de collectie tot de jaren 1990 zijn opgenomen in de nationale geautomatiseerde brievencatalogus, de CEN (Catalogus Epistularum Neerlandicarum). De CEN is alleen via het internet te raadplegen (gebruikers buiten de UBU dienen te beschikken over een IBL-account).

Archieven

Bij de Bijzondere Collecties wordt een onderscheid gemaakt tussen 'collecties' en 'archieven'. Collecties zijn verzamelingen boeken en/of handschriften en aanverwant materiaal van bepaalde personen of instanties, of over een bepaald afgebakend onderwerp. Voorbeelden zijn de collectie J.H. Gunning, de collectie Nederlands Hervormde Kerk en de collectie Jeanne d'Arc. Deze collecties zijn opgenomen in het Digitaal Repertorium.

Ruim vijftig van deze collecties bevatten ook of alleen handschriftelijk materiaal. Het kan bijvoorbeeld gaan om correspondentie, aanzetten tot publicaties, aantekeningen, rapporten, collegedictaten, lezingen, gedichten of dagboeken, alsmede diploma's, foto's, en andere zaken uit iemands leven en wetenschappelijke carrière. De oudere archieven bestaan vaak uit stukken die een eigen handschriftsignatuur hebben, de meer recent verkregen archieven zijn geordend in dozen naar onderwerp, en ontsloten via een inventaris (bv. Archief Geyl, inv. II.1 betreft 'correspondentie met echtgenoten'). De meeste archieven zijn ontsloten in mappen in de leeszaal, een aantal is nog in bewerking. Een aantal archieven is beschreven in gedrukte inventarissen, te vinden bij de publicaties.

Opvragen

Wie bepaalde handschriften of archiefstukken wil inzien kan dat doen in de Leeszaal Bijzondere Collecties. Het is raadzaam om dit enige dagen van te voren te doen. Zeer kostbare of fragiele handschriften staan op de restrictielijst en zinj alleen in te zien met toestemming van de conservator. Op sommige archiefstukken zit ook een dergelijke restrictie.