Jansenisme en oud-katholicisme

In de geschiedenis van de Rooms-katholieke kerk vormt de leer over predestinatie een heet hangijzer. De kwestie in hoeverre iemand door zijn daden invloed kon uitoefenen op zijn eigen zieleheil heeft verschillende malen tot bittere onenigheid geleid. Cornelius Jansen(ius) (1585-1638), theoloog te Leuven, stelde dat slechts een selecte groep uitverkorenen goddelijke genade zou ontvangen. Dit stuitte op felle tegenstand vanuit Rome, maar kon rekenen op volgelingen in Frankrijk en de Lage Landen.

In de Bijzondere Collecties bevinden zich de getuigen van dit verhaal.

De jansenisten werden vervolgd in Frankrijk, en velen vluchtten met hun geschriften naar het noorden. Leden van de Utrechtse clerici sympathiseerden met de jansenisten. Peter Codde, als apostolisch vicaris de hoogste katholieke geestelijke in de Republiek, werd er zelfs van beschuldigd dat hij een jansenist was. Hij werd in 1704 door de paus afgezet.

Dit leidde tot verzet, vooral bij de Utrechtse kapittels, die hun zelfstandigheid wilden behouden. Vanaf 1723 wijdden zij hun eigen bisschoppen, en met dit Utrechts schisma scheidden zij zich af van de Rooms-katholieke kerk.

De zogenaamde oud-katholieke kerk behield een relatief kleine aanhang in Nederland, en haar aartsbisschop zetelt nog steeds in de Sinte-Gertrudiskerk te Utrecht.

De Universiteitsbibliotheek Utrecht heeft drie collecties van de oud-katholieke kerk in bruikleen:

  1. ca. 4.500 banden afkomstig van een deel van de Centrale Oud-Katholieke Bibliotheek (COKB), die voor de rest werd opgeheven en verspreid over andere oud-katholieke instanties; deze collectie is geheel gecatalogiseerd.
  2. de werken van vóór 1900 van de parochiebibliotheek van de Sinte-Gertrudiskerk; het gaat hierbij om ongeveer 9.000 banden; per september 2017 moeten nog ongeveer 1.200 banden (ca. 2.600 titels, waarvan ongeveer 30 handschriften) gecatalogiseerd worden.
  3. ca. 10.000 banden (ca. 26.000 titels) van vóór 1900 van de bibliotheek van het Oud-Katholiek Seminarie (OKS) te Amersfoort, waarvan per september 2017 nog ruim 4.500 banden (ca. 40 brieven, 150 handschriften, 2.300 monografieën en 17.000 pamfletten en herderlijke brieven) moeten worden gecatalogiseerd. De ca. 19.500 titels van deze 4.500 banden zijn te vinden in de kaartcatalogus in de Handboekerij op de 6de verdieping van de Universiteitsbibliotheek Utrecht op de Uithof.

De verzamelingen van het OKS en de Sinte-Gertrudiskerk zijn beide rijk aan unieke drukken en werken die verder niet in Utrecht of elders in Nederland bewaard zijn gebleven. Met de digitalisering van dit soort drukken is inmiddels een aanvang gemaakt.

De collectie van de Universiteitsbibliotheek Utrecht bevat veel literatuur over de oud-katholieke kerken in Nederland en elders. Hieronder bevinden zich belangrijke bronnen van en werken over het jansenisme, aangezien de oud-katholieken daar vaak mee werden vergeleken. De oudste delen van de jansenistische literatuur bestaat uit gedrukte geschriften van gevluchte jansenisten uit Frankrijk die elders werden verbrand of vernietigd.

portret van Cornelius Jansenius, ODK 580