Een Nederlandse kijk op de Europese kusten

Op veel Italiaanse zeekaarten uit de 16de en 17de eeuw is het interessegebied voor de Italiaanse handel afgebeeld, namelijk de Middellandse Zee. Deze in Amsterdam uitgegeven kaart maakt echter de Nederlandse interessesfeer duidelijk.

Noord-Europa neemt, hoe kan het ook anders, een veel prominentere plaats in. De Middellandse Zee is wegens ruimtegebrek in twee delen gesplitst. Het oostelijk deel ervan is in Noord-Afrika geplaatst ‘overmidts dat om de cleijne plaetse wille de geheele Middelantsche Zee alhier niet aen malcanderen en heeft mogen volgen, soo hebben wij nochtans tot dienste van de Zeevaerders goet gevonden de reste oock hier bij te voeghen, die leggende binnen de custen van Barbarijen [...]’.

Gedrukt op perkament

Bijzonder aan deze kaart is de techniek: hij is gedrukt vanaf een koperplaat op perkament. In vergelijking met het drukken op papier kwam het drukken op perkament destijds veel minder voor. Perkament is gemaakt van dierlijke huid en dus stevig en goed bestand tegen klimaatsinvloeden en veelvuldig gebruik. Veel zeekaarten, waaronder die van de VOC, hebben dan ook een perkamenten ‘ondergrond’. Ze gingen immers mee aan boord van een schip waar ze werden blootgesteld aan intensief gebruik en de meest uiteenlopende weersomstandigheden.

De meeste VOC-kaarten op perkament zijn overigens vrijwel altijd in handschrift. Deze los uitgegeven zeekaart van Willem Jansz. Blaeu uit ca. 1615 – géén VOC-kaart – is dus gedrukt op perkament. De inkleuring is met de hand gedaan. De kaart meet 59 x 71,5 cm.

Noord-Hollandse cartografen

De originele tekening, waarop de gedrukte kaart is gebaseerd, is afkomstig van Cornelis Doedsz. te Edam. Doedsz. was een van de vertegenwoordigers van de Noord-Hollandse cartografenschool. De ‘caertschrijvers’ van deze school vervaardigden louter kaarten in handschrift. Contacten met Amsterdamse uitgevers leidden tot de gedrukte uitgave van een aantal kaarten uit deze school. Deze kaart is daarvan een karakteristiek voorbeeld.

De eerste editie van de kaart is in 1606 gepubliceerd. Dit exemplaar is een latere editie, waaraan Spitsbergen is toegevoegd op een aparte bijkaart (rechtsonder) plus het in  de noordelijke Atlantische Oceaan gelegen ‘Ian Maijen Eijlandt’ (nu Jan Mayen). Dit eiland is in 1614 (her)ontdekt door Joris Carolus en heeft zijn naam gekregen van Jan Jacobsz. May, schipper op Carolus’ schip.

Spijkers door de kaart

Uit de conditie van de kaart blijkt dat hij daadwerkelijk aan boord van een schip in gebruik is geweest. De gaten in de rand duiden op bevestiging met spijkers op de kaartentafel in de stuurhut.

De kaart is vrij zeldzaam. Er zijn slechts drie exemplaren van bekend, alle gedrukt op perkament.

Verder lezen

[ca. 1615]
Kaart
MvE, 2011
Paskaart van Europa, Willem Jansz. Blaeu, [ca. 1615]
Paskaart van Europa, Willem Jansz. Blaeu, [ca. 1615] (detail)
Paskaart van Europa, Willem Jansz. Blaeu, [ca. 1615] (detail)

In deze Pascaerte hebdy alle de Zeecusten van geheel Europa (Kaart: VIII.N.d.2); Amsterdam : Willem Jansz. Blaeu, ca. 1615