Een prinselijk exemplaar van de allereerste zeeatlas ter wereld

De Enkhuizer stuurman Lucas Jansz. Waghenaer (ca. 1533-1606) voltooide omstreeks 1580 de 23 kaarten voor het eerste deel van zijn Spieghel der zeevaerdt. Waghenaer leverde met deze allereerste zeeatlas ter wereld origineel werk af en kopieerde niet naar bestaande bronnen.

Hij vervaardigde de zeeatlas deels op basis van zijn eigen waarnemingen als stuurman en deels op basis van zijn grote ervaring in praktische navigatietechnieken. De tekst is gebaseerd op de traditionele 16de-eeuwse zeemansgidsen, maar de kaarten vormen een geheel nieuw element. Dat gegeven maakt het boek tot ’s werelds eerste gedrukte zeeatlas.

Onmisbaar hulpmiddel

Zowel voor de Nederlandse, Franse, Duitse en Engelse zeevaarders, als voor hun Spaanse en Portugese collega’s was het tot ver in de 17de eeuw een onmisbaar hulpmiddel bij het navigeren langs de Europese kusten. Ook het folioformaat is een innovatie ten opzichte van het tot dan voor deze categorie gebruikelijke oblongformaat. Waghenaer bediende echter tevens de markt van kleinere (en handzamere) formaten met de publicatie van de zeemansgidsen Thresoor der zeevaert en Enchuyser zee-caert-boeck.

Fraaiste kaarten

De koperplaten van de kaarten werden gegraveerd door Joannes van Doetecum, die de betrekkelijk simpele originelen transformeerde tot de fraaiste kaarten uit die periode. Mogelijk heeft Waghenaer voor zijn project financiële steun ontvangen van François Maelson, de burgemeester van Enkhuizen.

De kunst van navigeren

De Spieghel der zeevaerdt opent met een prachtig gegraveerde titelpagina en opdracht aan Prins Willem I van Oranje, gevolgd door een inleiding op de kunst van navigeren. Zo wordt onder meer verteld hoe een zeekaart gemaakt en gebruikt moet worden. Ook geeft de atlas de routes en afstanden tussen vele punten van de West-Europese kusten.

In het eerste deel wordt de zeekaart van Europa en het westelijk deel van Noord-Afrika gevolgd door 22 detailkaarten van delen van de Europese kust tussen de zuidpunt van het eiland Texel en Cádiz. Het betreft de kusten van de zogeheten westelijke navigatie. Een jaar later verscheen het tweede deel, dat de kaarten bevat van de kusten ten noordoosten van Texel ofwel de oostelijke navigatie.

Een gestructureerde atlas

De zeekaarten in de Spieghel der zeevaerdt zijn volgens een duidelijke structuur in de atlas opgenomen. Elk afgebeeld gebied is een eenheid bestaande uit vier pagina’s. De eerste pagina bevat telkens een beschrijving van en zeilinstructie voor de desbetreffende kuststrook, die wordt weergegeven op de tweede en derde pagina. De vierde pagina is blanco.

Alle kaarten hebben een schaal van circa 1:400.000, maar de riviermondingen en havens worden op een grotere schaal getoond. Lengte- en breedtegraden ontbreken.

De kaarten zijn zeer duidelijk, ondanks de op detailpunten vereenvoudigde weergave van de kustlijn. Ze vermelden de resultaten van de dieptepeilingen, de loop van de vaargeulen, de bakens en de overige herkenningstekens als kerktorens en huizen die vanuit zee zichtbaar zijn. Bij de havenplaatsen is er meestal een clustering van dieptecijfers wat wijst op het gebruik van de kaarten bij het in- en uitvaren van de havens en rivieren.

Levendig en functioneel

Waghenaer combineert telkens een kustkaart met een bijbehorend kustprofiel. Dit was niet nieuw: de Portugezen brachten dit principe al een halve eeuw eerder in praktijk. Maar Waghenaer paste dit als eerste op een systematische wijze toe op kaarten met een uniforme schaal. In één oogopslag kon een zeeman nu bepalen met wat voor soort kust hij te maken had. De op alle kaarten aanwezige zeemonsters en tot in de details nauwkeurig afgebeelde schepen dragen bij tot een even levendig als functioneel resultaat.

Nieuwere edities

Van Waghenaers zeeatlas verschenen in de jaren na 1585 enkele nieuwe edities in verschillende talen. Aanvankelijk hadden de kaarten Nederlandse titels en profielteksten. Later werden de titels opnieuw gegraveerd en kwam er een Latijnse titel bij. Ook de profielteksten werden tweetalig. In 1588 verscheen in Londen een piratendruk, The Mariners Mirrour. De Universiteitsbibliotheek Utrecht bezit naast het hier beschreven eerste deel van de Spieghel der zeevaert nog een exemplaar van de volledige uitgave van 1585 (MAG: T fol 165 Rariora (LK)); ook dit exemplaar is gedigitaliseerd en online te bekijken.

Opgedragen aan de prins van Oranje

De destijds zeer welvarende havenstad Enkhuizen was in 1572 de eerste West-Friese stad die zich ontworstelde aan de Spaanse overheersing. Het is dan ook niet verwonderlijk dat Waghenaer het eerste deel van zijn levenswerk heeft opgedragen aan de leider van de opstand tegen de Spanjaarden, Willem van Oranje.

De prins moet het inderdaad kort vóór zijn dood op 10 juli 1584 in Delft in ontvangst hebben genomen. Dit laatste blijkt uit de volgende passage uit de opdracht aan de Staten van Holland en West-Friesland van het in 1585 eveneens in Leiden bij Plantijn verschenen tweede deel:

‘Mijne Heeren, gheleden omtrent twee jaren [...] hebbe ick onder den naem van [...] de Prince van Orangien [...] in druck laten uitgaen [...] Den Spieghel vande Zeevaert [...].Vande welcke syne Princelicke Excellentie [...] ons [...] dede verstaen een seer goet ghenoeghen ende gonstelijck aenghenomen te hebben [...]’.

Goudstempeling

Waarschijnlijk is het hier getoonde presentatie-exemplaar in Leiden gebonden door Lodewijk Elzevier, die in die periode als binder voor Plantijn werkzaam was.

De mooie en oorspronkelijke band is van kalfsleer over kartonnen platten, met goudstempeling en groene zijden sluitlinten.

Vermoedelijk is het boek geveild in 1585, samen met de rest van het in Delft aanwezige deel van de bibliotheek van Willem van Oranje, aangezien het niet voorkomt in de in 1686 en 1749 samengestelde catalogi van het Oranje-Nassau-boekenbezit. Over de lotgevallen van het boek tussen 1585 en circa 1830, toen het in het bezit kwam van de Utrechtse Universiteitsbibliotheek, is niets bekend.

Uit de op beide platten aangebrachte opdracht ‘Illustrissimo . Principi . Aurasino’ blijkt eveneens dat dit het presentatie-exemplaar voor Prins Willem I van Oranje moet zijn geweest.

Verder lezen

1584
Atlas
LKB (red. MvE), 2011
Titelpagina zeeatlas, Lucas Jansz. Waghenaer, 1584
Boekband zeeatlas, Lucas Jansz. Waghenaer, 1584
Zeekaart van Europa, Lucas Jansz. Waghenaer, 1584
Titelcartouche zeekaart van het Kanaal, Lucas Jansz. Waghenaer, 1584

Spieghel der Zeevaerdt (MAG: P fol 111 Lk (Rariora)); Leiden: Christoffel Plantijn, 1584