Klooster- en kapittelbibliotheken

Het hart van de collectie oude handschriften en gedrukte werken van de Bijzondere Collecties wordt gevormd door de geconfisqueerde klooster- en kapittelbibliotheken. Dit zijn voor Nederlandse begrippen unieke collecties, die een aantal internationaal vermaarde topstukken bevatten.

Ze werden in beslag genomen nadat met de Reformatie de Utrechtse kloosters werden gesloten. De boeken moesten worden overgebracht naar de Sint-Janskerk. Daar werd in 1584 de nieuwe stadsbibliotheek ingericht, die vanaf 1636 universiteitsbibliotheek werd.

Van twee kloosters werd bijna het hele boekenbezit in beslag genomen. Het augustijner regulierenklooster was in 1292 gesticht (nu Springweg 102-4 en Tivoli aan de Oudegracht). Het kartuizerklooster Nieuwlicht (Nova Lux) of Bloemendaal werd een eeuw later gesticht (waar nu de Marnixlaan kruist met de Laan van Chartroise nabij de Nieuwlichtstraat). Van elk klooster zijn ca. 150 handschriften en 70 gedrukte werken bewaard gebleven.

Van de Paulusabdij (nu het Utrechts Archief aan de Hamburgerstraat) resteren nog 38 banden met handschriften en 66 oude drukken. Hiervan stammen de vroegste handschriften uit de elfde eeuw, toen de Paulusabdij werd gesticht. Van andere kloosters, zoals het fraterhuis Sint Hieronymus, het Sint Caeciliaklooster, en de abdij Oostbroek (De Bilt), resteren er nog maar enkele boekbanden.

De vijf Utrechtse kapittels waren ieder verbonden aan een kerk: De Domkerk (gewijd aan Sint Maarten), de Janskerk, de Pieterskerk, de Mariakerk en Sint Salvator (Oudmunster). In 1580 werden de kapittels echter niet opgeheven, en zij konden zelfs de confisquatie van hun boekenbezit tegenhouden.

Pas na hun opheffing in 1811 werden de resterende boeken via het Domeinarchief in 1844 aan de universiteitsbibliotheek overgedragen. Het gaat om ruim 50 handschriften en 270 oude drukken. Hieronder bevinden zich 37 handschriften van het rijke Mariakapittel, met daaronder het fraaie Liber Pontificalis, de monumentale Zwolse Bijbel, en een aantal bijzondere liturgische handschriften. De rest van de collectie van de kapittels was in de tussentijd verkocht of verloren gegaan.

Zwolse Bijbel, Ms. 31 vol. 2, 153r

Items voor dit thema

 Sint Maarten, Sint Maarte...
Sint Maarten, Sint Maarten
 Een controversieel pontif...
Een controversieel pontificale
 Rozentuin op reis
Rozentuin op reis
 Het sacramentarium van Od...
Het sacramentarium van Odilbald?
 Microtonale intervallen: ...
Microtonale intervallen: een 12de-eeuwse cultuurclash
 De moraal van Job
De moraal van Job
 Gebruikssporen in een twa...
Gebruikssporen in een twaalfde-eeuwse collectarius
 Van handschrift naar druk...
Van handschrift naar druk: een Utrechtse convoluut uitgelicht

Gedigitaliseerde items voor dit thema

Weergeven