Een kaart van een schone slaapster

Deze schitterende wandkaart toont een deel van de Gelderse Vallei en wel de Slaperdijk ‘streckende vande Stichtse bergen [= Utrechtse Heuvelrug] tot aan de hoogte van Gelderland [= dekzandruggen van de Gelderse Vallei]’. De kaart is gegeorefereerd en maakt onderdeel uit van de digitale tentoonstelling Waterstaatkundige kaarten (1600-1825). Een slaperdijk is zoals de naam al zegt een ‘slapende’ dijk, die pas dienst gaat doen als de ‘wakende’ dijk doorbreekt. In dat geval neemt de slaperdijk de waterkerende functie over en moet die het overgebleven land beschermen.

Overstromingen tot in Amersfoort

Zo ook bij de beroemde Slaperdijk in de Gelderse Vallei die op deze wandkaart figureert. Deze dijk werd ‘actief’ na het doorbreken van de noordelijke Rijndijk of Grebbedijk tussen Wageningen en Rhenen. Toen de Slaperdijk er nog niet was, had men bij doorbraken van de Rijndijk dikwijls te maken met ernstige wateroverlast. Zo overstroomde vanaf 1595 de stad Amersfoort enkele malen, waarna men in 1651 besloot tot aanleg van de secundaire dijk. In 1653 werd de dijk opgeleverd en voor het beheer riep men het College tot Directie van de Slaperdijk in het leven.

Belangenconflicten

Met de aanleg van de Slaperdijk waren de problemen echter niet ten einde. Omdat het Utrechtse deel van de Gelderse Vallei wat lager ligt dan het Gelderse deel, had vooral Utrecht last van overstromingen bij een dijkdoorbraak. De Slaperdijk was dus met name een Utrechts belang en deze provincie maakte de dijk zelfs zwaarder dan de Grebbedijk. Er waren regelmatig conflicten met de Gelderse Staten, die een gebrek aan dijkonderhoud werden verweten. Maar voor Gelderland was de Slaperdijk natuurlijk een nadeel, omdat het water ertegen bleef staan en een bedreiging vormde voor de Gelderse boeren. Die laatsten kregen op den duur dan ook de beschikking over enkele ‘heulen’ of duikers onder de dijk door. Over de capaciteit van deze duikers was eveneens de nodige onenigheid.

De kaart als handhavingsinstrument

Conflicten lijken ook aan de basis te hebben gelegen van deze kaart van de Slaperdijk, gekarteerd door Justus van Broeckhuijsen (ca. 1670-1724). De sinds 1693 in Utrecht woonachtige landmeter vervaardigde de kaart in 1705 op verzoek van het College tot Directie van de Slaperdijk. Het college wilde het illegaal kappen van bomen tegengaan; de kaart met daarop de dijk en het bijbehorende rechtsgebied moest hiertoe een middel tot handhaving zijn. Daarnaast had de heer van Renswoude het plan opgevat om, in navolging van het paleis van Versailles, zijn kasteel te voorzien van een Grand Canal. Voor de watertoevoer wilde hij een verbinding maken met de Lunterse Beek, wat een doorgraving van de Slaperdijk vereiste.

Representatieve functie

De kaart van de Slaperdijk heeft niet louter een functioneel karakter, maar bezit ook een duidelijke representatieve functie. Zo staan de namen van de diverse collegeleden en hun familiewapens aan weerszijden van de kaart genoemd. Wanneer het bestuur van samenstelling veranderde, dan overplakte men veelal de vorige namen en wapens met de meest recente. Van de kaart zijn op die manier enkele varianten bekend. Gezien de samenstelling van het bestuur, zoals weergegeven op de hier gepresenteerde kaart, moet de publicatiedatum rond 1800 hebben gelegen. In cartografisch opzicht veranderde het kaartbeeld echter niet. Dit exemplaar van de kaart is uitzonderlijk fris van uiterlijk en kleur. De kaart is namelijk in segmenten op linnen geplakt en altijd in gevouwen toestand bewaard. Hierdoor hebben zaken als daglicht en sigarenrook geen vat op het kaartbeeld gekregen.

Stuwwallen en dekzandruggen

Op de kaart is goed te zien hoe het reliëf bepalend is geweest voor het tracé van de Slaperdijk. Zo zijn de stuwwallen van de Utrechtse Heuvelrug en de dekzandruggen in de Gelderse Vallei picturaal weergegeven. Het eerste gedeelte van het tracé loopt van het Egelmeer (nu een drassig heidegebied) bij de heuvelrug tot aan de Emmikhuizerberg, een geïsoleerde stuwwal ten noordwesten van Veenendaal. Vanaf daar gaat het via de bestaande Schalmdijk in oostelijke richting naar de zandige hoogte van het latere Fort aan de Buursteeg. Het laatste gedeelte van het tracé gaat vervolgens in noordoostelijke richting tot de Gelderse grens. Hier wordt nog een tijdje de grens gevolgd, tot aan de hogere dekzandruggen in het noorden. Met dit tracé kon men het overstromingsgevaar vanuit het zuidoosten afdoende bezweren.

Kasteel Renswoude

Rechtsboven op de kaart staat fraai het huis van de heer van Renswoude, Frederik Adriaan van Reede, ingetekend. Loodrecht op dit kasteel is als een zichtlaan het nieuwe kanaal te bewonderen, met de vermelding ‘Nieuw Gegrave Water Sloot na Renswoude’. De aansluiting van dit kanaal met de Lunterse Beek via een ‘heul’ is mooi te zien en vormde zoals gezegd één van de redenen tot het vervaardigen van de kaart. Linksonder staat het dorp Veenendaal weergegeven, met in de directe omgeving tal van turfkanalen voor de vervening. Ook enkele zandige opduikingen staan als heuvels gekarteerd, die ook nu nog goed in het dorp bij de kerk en de molens zijn te herkennen.

Doorbraak van de Grebbedijk

Rechtsonder bevindt zich nog een inzetkaart van de situatie van de Grebbedijk, de aanleiding voor de aanleg van de Slaperdijk. Enkele wielen, kolkgaten als gevolg van dijkdoorbraken, tonen de toenmalige kwetsbaarheid van de Grebbedijk. Ter hoogte van boerderij Den Doove vond er in 1855 een grote doorbraak plaats. De dijk en de boerderij spoelden toen weg en beide werden meer landinwaarts herbouwd. De inzetkaart biedt ook nog de enig bekende afbeelding van het verdwenen huis De Blauwe Kamer, waarnaar het tegenwoordige natuurgebied is vernoemd.

Georefereren

Het digitaliseren en op internet ter beschikking stellen van deze kaart is op zich al heel mooi. Het document krijgt echter een extra dimensie door de koppeling aan een geografisch medium als Google Earth. Dit noemen we georefereren. Ten behoeve van het georefereren van de kaart is gebruik gemaakt van de internetapplicatie Georeferencer. Met behulp van deze applicatie kunnen gescande kaarten op vrij eenvoudige wijze voorzien worden van coördinaten. De gegeorefereerde kaarten zijn dan via een kml-koppeling te raadplegen in Google Earth of in de eigen viewer van Georeferencer. Ook is het mogelijk om de nauwkeurigheid van de gegeorefereerde kaart in Georeferencer te beoordelen.

Verleden en heden verenigd

Zoals gezegd, maakt de kaart van de Slaperdijk onderdeel uit van de digitale tentoonstelling Waterstaatkundige kaarten (1600-1825). Per kaart geeft de universiteitsbibliotheek toegang tot de scan in Georeferencer. Door het aanklikken van een kaart in de digitale tentoonstelling wordt deze getoond in de viewer van de bibliotheek. In het linkermenu staat dan de link naar de scan in Georeferencer (‘Georeferenties’). In deze applicatie kan men scherp inzoomen op de kaart. Ook is de kaart transparant te maken, waardoor een vergelijking met de huidige situatie is te maken. Verleden en heden geven elkaar dus een hand ...

Waterlinie

Hoe verging het de Slaperdijk uiteindelijk na de aanleg in 1653? Toen in 1711 de Grebbedijk weer eens doorbrak, kon de Slaperdijk het wassende water keren. Hierdoor bleef het Utrechtse deel van de Gelderse Vallei gevrijwaard van overstromingen. Bij de grote doorbraak van de Grebbedijk in 1855 moest de dijk echter het hoofd buigen. Men had toen al de beschikking over de Grebbelinie, een militaire waterlinie aangelegd tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog (1740-1748). Dit verdedigingssysteem doorsneed de Gelderse Vallei van zuid naar noord, met aan de oostelijke zijde een reeks inundatiegebieden. Deze gebieden werden begrensd door dwarsdijken om te voorkomen dat het water in een ruk naar de Zuiderzee zou lopen. De Slaperdijk functioneerde destijds als één van die dwarsdijken.

Wandelen en fietsen over de dijk

Hoewel de Slaperdijk tegenwoordig geen waterkerende functie meer bezit, is de dijk als lijnelement nog altijd goed in het landschap te herkennen. Grote delen zijn nu in gebruik als aantrekkelijk wandel- en fietspad. De dijk zelf is voorgoed ingeslapen …

Gebruikte bronnen en verder lezen

1705
Kaart
MvE, 2013
Kaart van de Slaperdijk, Justus van Broeckhuijsen, 1705
Kaart van de Slaperdijk, Justus van Broeckhuijsen, 1705 (detail)
Kaart van de Slaperdijk, Justus van Broeckhuijsen, 1705 (detail van Renswoude))
Kaart van de Slaperdijk, Justus van Broeckhuijsen, 1705 (detail van de Emmikhuizerberg)
Kaart van de Slaperdijk, Justus van Broeckhuijsen, 1705 (detail)
Kaart van de Slaperdijk, Justus van Broeckhuijsen, 1705 (detail)

Caarte vanden Slaperdijk streckende vande Stichtse bergen tot aan de hoogte van Gelderland / Justus van Broekhuysen, 1705 (Utrecht UB: MAG: T oct 505 (Rariora)).

Het digitaliseren en georefereren van de collectie Waterstaatkundige kaarten (1600-1825) is mede mogelijk gemaakt door een subsidie van NWO (extra module Vernieuwd digitaal basisbestand paleogeografie van de Rijn-Maas delta in het kader van het programma MeerWaarde Aard- en Levenswetenschappen).