Op zoek naar God

In Utrecht, een bisschopsstad vol kerken, kloosters en kapittels, heeft theologie vanaf de middeleeuwen een belangrijke rol gespeeld in de wetenschap. Deze traditie werd in de Reformatie en daarna voortgezet, zowel onder de protestanten als katholieken. Goed gesorteerde bibliotheken waren hiervoor onmisbaar. Veel werken uit die bibliotheken hebben hun weg gevonden naar de Bijzondere Collecties.

De oude en rijke boekcollecties over het protestantisme worden vanaf de 18e eeuw gecomplementeerd door archiefmateriaal van predikers en hoogleraren. Andere zwaartepunten vormen de bibliotheken van de oud-katholieke kerk in Nederland (met veel uniek materiaal over het jansenisme) en andere katholieke bibliotheken, zoals die van franciscaner instellingen. De meer spirituele kant van het christelijk geloof wordt belicht in de uitvoering en beleving van religieuze muziek. Die collectie loopt van middeleeuwse handschriften tot aan moderne orgelarchieven.

Utrecht Psalter
Ex-libris van J.H. Gunning en portret van Niellius

De opkomst van het protestantisme in de 16e eeuw bracht in de noordelijke Nederlanden ingrijpende veranderingen met zich mee. Utrecht ging in 1580 over tot het protestantisme. De katholieke eredienst werd verboden en de Utrechtse klooster- en kapittelbibliotheken werden geconfisqueerd voor de stadsbibliotheek. Utrecht werd een protestants bolwerk, en dit wordt weerspiegeld in de handschriften en oude drukken van de Bijzondere Collecties.

portret van Cornelius Jansenius, ODK 580

In de geschiedenis van de Rooms-katholieke kerk vormt de leer over predestinatie een heet hangijzer. De kwestie in hoeverre iemand door zijn daden invloed kon uitoefenen op zijn eigen zieleheil heeft verschillende malen tot bittere onenigheid geleid. Cornelius Jansen(ius) (1585-1638), theoloog te Leuven, stelde dat slechts een selecte groep uitverkorenen goddelijke genade zou ontvangen. Dit stuitte op felle tegenstand vanuit Rome, maar kon rekenen op volgelingen in Frankrijk en de Lage Landen. In de Bijzondere Collecties bevinden zich de getuigen van dit verhaal.

Den wijngaert van Sinte Franciscus (1518), Thom 7-59 Rar

In 1971 kocht de universiteitsbibliotheek een grote collectie boeken en tijdschriften van diverse katholieke bibliotheken. Bij de overdracht ging het om ca. 150.000 banden uit Alverna, Weert en Venray, de voormalige studiekloosters van de Nederlandse minderbroeders-franciscanen. Daarnaast waren er ca. 50.000 uit Rijsenburg en Dijnselburg, de voormalige opleidingsinstituten van het aartsbisdom Utrecht.

Getijdenboek van Kunera van Leefdael, Ms. 5 J 26, 14r

In de religieuze cultuur van de Nederlanden heeft muziek altijd een belangrijke rol gespeeld. Vanaf de middeleeuwen wordt muziek op schrift gesteld, ook in de Utrechtse kloosters en kapittels. In protestants Nederland blijven kerkelijke gezangen een voorname rol spelen in de religieuze beleving, en in de kerken werden die gezangen begeleid door kerkorgels. Bij de Bijzondere Collecties is dit gehele spectrum van religieuze muziek in handschrift en druk vertegenwoordigd.