De collectie van Koptische handschriften in de Universiteitsbibliotheek Utrecht

Berlijn, Heidelberg, Kopenhagen, Lund, Oslo, Princeton, Utrecht, zij hebben alle gemeen dat hun universiteitsbibliotheken papyri of andere objecten in hun bezit hebben die voorheen hadden toebehoord aan de Duitse koptoloog Carl Schmidt (1868-1938). Hoewel ook chronologisch de laatste in de rij, verkreeg Utrecht in 1956 toch nog enkele bijzondere papyri en perkamenten handschriften, sommige met unieke teksten.

Handel in papyri in 1944

Het waren niet de eerste Koptische handschriften die in de Universiteitsbibliotheek werden opgenomen. In oktober 1944, terwijl de Geallieerden Zeeland en Noord-Brabant bevrijdden, sloot bibliothecaris Abraham Hulshof een koop met boekenhandelaar Ernst Fischer (1866-1951) uit Freiburg im Breisgau. Voor f. 1700.- verwierf hij vijftien fragmenten van Griekse en Demotische papyri uit een mummie kartonnage en een Koptisch fragment over handelswaar, en enkele middeleeuwse handschriften, onder andere een uit de abdij van Melk in Oostenrijk (nu Hs. 10 B 1).

Hoewel niet alle details duidelijk zijn, waren de papyri waarschijnlijk alle in de jaren 1860 in Egypte opgegraven door de egyptoloog August Eisenlohr (1832-1902), later professor te Heidelberg. Zijn weduwe verkocht ze in 1909 aan Fischer, toen nog woonachtig te Weinberg nabij Heidelberg, via bemiddeling door G. Korn uit Ludwigshafen. De fragmenten zijn nu gecatalogiseerd als Hs. 10 D 1.

De aankoop van de Collectie Schmidt

Van groter belang was de verzameling papyri en perkamenten handschriften die hadden toebehoord aan Carl Schmidt. Deze werden in 1956 voor de Universiteitsbibliotheek verworven door prof. Gilles Quispel (1916-2006). Hij kocht ze van G. Kunta-Schmidt, een nicht van Schmidt. Quispel had eerder de microfilm van een deel van de fragmenten ontvangen en besproken met Paul E. Kahle Jr. (1923-1955). Deze was vooral enthousiast over de tientallen Koptische fragmenten; de waarde van de Demotische en Griekse fragmenten schatte hij lager in. Toch besloot de Universiteit Utrecht de gehele Collectie Schmidt aan te kopen, en de meest belangrijke stukken werden in 1956 tentoongesteld in het Theologisch Instituut, en bij die gelegenheid tussen glasplaten gezet, genummerd 1 t/m 14. Dit werd niet altijd zorgvuldig gedaan: het nummer werd soms geplaats bij de versozijde van het fragment. Zes andere stukken werden ook tussen glas gezet maar niet genummerd, wellicht omdat ze niet werden tentoongesteld. In de jaren erna werd er onderzoek gedaan naar de fragmenten door Quispel, Jan Zandee (1914-1991) en Roelof van den Broek (1931-). De fragmenten zijn ruwweg gedateerd tussen 200 en 800; waar en hoe Schmidt ze had verkregen is nog onbekend.

Missende bladen

De fragmenten van de apocriefe ‘Handelingen van Andreas’ werden als de belangrijkste beschouwd, maar ook de fragmenten van ‘Het Leven van Eupraxia’, ‘Het Martelaarschap van Sint Pantoleon’, ‘Het Verhaal van Jozef en zijn broers’, ‘Lofrede (encomium) op Sint Theodorus Anatolius’, en een deel van de homilie ‘Over de Maagd Maria’ werden gepubliceerd. Bladen van de laatste tekst en enkele andere, o. a. de ‘Tweede lofrede op het leven van Claudius van Antiochië’, bleken in 1930 al te koop te zijn aangeboden aan de Universiteit van Michigan te Ann Arbor. Daar zag men af van acquisitie, maar men behield de foto’s, waarvan er één een blad biedt dat in de Utrechtse collectie ontbreekt; het is onbekend of dit blad zich ergens anders bevindt of verloren is gegaan.

Catalogisering

In 2017 completeerde Roelof van den Broek zijn Catalogue of the Coptic manuscripts in the Utrecht University Library (pdf, 2017), met daarin een uitgebreide verhandeling over de herkomst van de fragmenten en tevens met transcripties van de fragmenten die voorheen nog niet waren gepubliceerd. In de meeste gevallen gaat het om fragmenten van de Bijbel, met name de Psalmen, waaronder zich ook fragmenten bevinden van een Lycopolitaans Psalter. Over een Grieks-Koptische magische papyrus publiceerde hij een apart artikel.

Digitalisering

In 2017 werden naast Hs 10 D 1 ook de Koptische fragmenten van de Collectie Schmidt gedigitaliseerd. Deze fragmenten waren direct na de verwerving apart gehouden in dozen 1 t/m 5, terwijl de Griekse en Demotische fragmenten alle in doos 6 werden ondergebracht. Hieronder staat het overzicht van de Koptische fragmenten uit dozen 1-5 (B1-B5; de B staat voor het Engelse ‘Box’), met tussen haakjes het catalogusnummer en tussen vierkante haken het paginanummer in de digitale presentatie.

Hs. 10 D 1, No. 6 (24) – Documentaire papyrus (apart gedigitaliseerd).

B1.1 (13.2) – Pseudo-Theofilus van Alexandrië, Over de Maagd Maria, pp. 67-70 van de codex [1, 2]

B1.2 (13.1) – Anoniem, Over de Maagd Maria, pp. 33 en 34 van de codex [3, 4]

B1.3 (13.1) – Anoniem, Over de Maagd Maria, pp. 31 en 32 van de codex [5, 6]

B2.4 (15) – Constantinus van Assiut, Tweede lofrede op het leven van Claudius van Antiochië [7, 8]

B2.5 (16) – Theodorus Antiochus, Lofrede op Theodorus Anatolius [9, 10]

B2.6 (13.1) – Anoniem, Over de Maagd Maria, pp. 41 en 42 van de codex [11, 12]

B2.7 (2) – Psalm 9:28-39 en 10:1-4 [13, 14]

B3.8 (36) – Magische papyrus (Grieks en Koptisch) [15, 16]

B3.9 (23) – Magische papyrus [17, 18]

B3.10 (8.1) – Zacharia 5:1-4 [19]

(8.2) – Notitie over Sarapion en Dorotheus [20]

B3.11 (17.1) – Handeling van Andreas, pp. 13 en 14 van de codex [21, 22]

B4.12 (17.1) – Handeling van Andreas, p. 15 van de codex [23]

(17.2) – Verhaal van Jozef en zijn broers, pp. 15 en 16 van de codex [23, 24]

B4.13 (17.1) – Handeling van Andreas, pp. 9 en 10 van de codex [25]

(17.2) – Verhaal van Jozef en zijn broers, pp. 21 en 22 van de codex [26, 25]

B4.14 (17.2) – Verhaal van Jozef en zijn broers, pp. 17 en 18 van de codex [27, 28]

B4.15.1-11 (35) – Lycopolitanisch Psalter (zie ook B5.11, dezelfde codex) [29, 30]

B4.15.1 (35.14) – Psalm 118:10-12 en 26-28 [29, No. 1; 30, No. 2]

B4.15.2 (35.3) – Psalm 33:19-23 en 34:8-10 [30, No. 1; 29, No. 2]

B4.15.3 (35.16) – Ongeïdentificeerde Psalm [29, No. 3; 30. No. 5]

B4.15.4 (35.12) – Psalm 76:11-16 en 77:3-7 [29, No. 4; 30, No. 4]

B4.15.5 (35.4) – Psalm 36:25-26 en 38-39 [30, No. 3; 29, No. 5]

B4.15.6 (35.1) – Psalm 3:5-8 en 4:7-9 [30, No. 11; 29, No. 6]

B4.15.7 (35.17) – Ongeïdentificeerde Psalm [29, No. 7; 30, No. 10]

B4.15.8 (35.18) – Ongeïdentificeerde Psalm [29, No. 8; 30, No. 9]

B4.15.9 (35.19) – Ongeïdentificeerde Psalm [29, No. 9; 30, No. 8]

B4.15.10 (35.10) – Psalm 70:8-11 en 21-22 [30, No. 7; 29, No. 10]

B4.15.11 (35.5) – Psalm 37:17 en 38:6-7 [30, No. 6; 29, No. 11]

B4.16 (4.1) – Psalm 75:11-77:6 (dezelfde codex als B4.17) [31, 32]

B4.17 (4.2) – Psalm 89:10-91:6 (dezelfde codex als B4.16) [33, 34]

B4.18 (18) – Het Leven van Eupraxia [35-36]

B4.19 en 20 (19) – Het Martelaarschap van St. Pantoleon [37, 38, 39, 40]

B5.1 (14) – Anoniem, Homilie over de Aartsengel Michael [41, 42, 43, 44]

B5.2 (25) – Ongeïdentificeerd (Heiligenleven / Martelaarschap?) [45, 46]

B5.3.1-3 (21) – Brief [47, 48]

B5.4.1 (3) – Psalm 28:6-10 [49, 50]

B5.4.2 (26) – Ongeïdentificeerd [51, 52]

B5.4.3 (27) – Ongeïdentificeerd [53, 54]

B5.5.1 (11) – 1 Korintiërs 14:22-25 en 34-39 [55, 56]

B5.5.2 (1) – Genesis 29:32-30:11 [57, 58]

B5.5.4 (7) – Daniël 1:19-20 [59, 60]

B5.6.1 (28) – Ongeïdentificeerd [61, 62]

B5.6.2 (12) – 2 Timoteüs 1:5-8 en 9-10 [63, 64]

B5.7 (22) – Brief [65, 66]

B5.8.1 (29) – Ongeïdentificeerd [67, 68]

B5.8.2 (30) – Ongeïdentificeerd [69, 70]

B5.8.3 (6) – Psalm 115:9-116:1 [71, 72]

B5.8.4 (10) – 1 Korintiërs 1:21, 27-28 en 30 [73, 74]

B5.8.5 (31) – Ongeïdentificeerd [75, 76]

B5.9 (32) – Ongeïdentificeerd [77, 78]

B5.10 (20) – Twee gebeden [79, 80]

B5.11.1-11 (35) – Lycopolitanisch Psalter (zie ook B4.15, dezelfde codex) [81-100]

B5.11.1 (35.2) – Psalm 9:6-10 en 17-21 [81, 82]

B5.11.2 (35.6) – Psalm 40:3-5 en 41:2-4 [83, 84]

B5.11.3-4 (35.7-8) – Psalm 70:3-6 en 16-19a [85, 86]

B5.11.5 (35.9) – Psalm 70:7-8 en 19b [87, 88]

B5.11.6 (35.11) – Psalm 72:16-19 en 73:2-3 [89, 90]

B5.11.7 (35.13) – Psalm 109:1-3 en 110:7-9 [91, 92]

B5.11.8 (35.15) – Psalm 135:25-136:2 en 137:2-6 [93, 94]

B5.11.9 (35.20) – Ongeïdentificeerd [95, 96]

B5.11.10 (35.21) – Ongeïdentificeerd [97, 98]

B5.11.11 (35.22) – Ongeïdentificeerd [99, 100]

B5.12.1 (5) – Psalm 103:10-18 [101, 102]

B5.12.2 (9) – Jezus Sirach 16:17-20 en 26-29 [103, 105]

B5.12.3 (9) – Jezus Sirach 16:20-23 en 30-17:2 [104, 106]

B5.12.4 (33) – Ongeïdentificeerd [107, 108]

B5.12.5 (34) – Ongeïdentificeerd [109, 110]

Verder lezen

  • Broek, R. van den, ‘De apokriefe Handelingen van Andreas. Fragmenten. HS Kopt. Ms. 1’, in: K. van der Horst et al. (eds.), Handschriften en oude drukken van de Utrechtse Universiteitsbibliotheek (Utrecht, 1984), p. 202-204.
  • -----, ‘Handelingen van Andreas (Het Koptisch Fragment uit Utrecht)’, in: A.F.J. Klijn (ed.), Apokriefen van het Nieuwe Testament, II (Kampen, 1985), p. 163-166; heruitgegeven in: J. Slavenburg (ed.), Het grote boek der apokriefen: geheime vroegchristelijke teksten (Deventer, 2009), p. 331-333.
  • -----, ‘Verborgen verhalen’, in: M. Leeflang & K. van Schooten (eds.), Heilige Schrift – Tanach, Bijbel, Koran (Zwolle & Utrecht, 2016), p. 79-80.
  • -----, ‘A Greek iatromagical papyrus (Utrecht Copt. Ms. B3.8)’, Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik 202 (2017), p. 208-213.
  • -----, Catalogue of the Coptic manuscripts in the Utrecht University Library (Utrecht, 2017) (pdf). Digitaal Repertorium: Collectie Koptische handschriften.
  • ----- & J.-M. Prieur (eds.), ‘Le Papyrus Copte Utrecht 1. Édition du texte copte par R. van den Broek et traduction annotée par J.-M. Prieur’, in: Prieur, Acta Andreae. Textus. Corpus Christianorum, Series Apocryphorum, 6 (Turnhout, 1989), p. 653-671.
  • MacDonald, D.R., The Acts of Andrew and the Acts of Andrew and Matthias in the City of the Cannibals. Society of Biblical Literature, Texts and Translations 33 (Atlanta, Georgia, 1990), p. 242-253.
  • Quispel, G., ‘An unknown fragment of the Acts of Andrew (Pap. Copt. Utrecht N. 1)’, Vigiliae Christianae 10 (1956), p. 129-148.
  • ----- & J. Zandee, ‘A Coptic fragment from the Life of Eupraxia’, Vigiliae Christianae 13 (1959), p. 193-203.
  • -----, ‘Some Coptic fragments from the Martyrdom of St. Pantoleon’, Vigiliae Christianae 16 (1962), p. 42-52.
  • Zandee, J., ‘Josephus contra Apionem. An apocryphal story of Joseph in Coptic’, Vigiliae Christianae 15 (1961), p. 193-213.
  • -----, ‘Vom heiligen Theodorus Anatolius. Ein doppelt überlieferter Text (Koptisches Manuscript Utrecht 5)’, Vigiliae Christianae 37 (1983), p. 288-305.
200 - 800
Papyrus en perkament
BJ Mei 2018
Uit Handschrift 10 D 1, Collection of Demotic, Greek and Coptic manuscripts
[22] fragment van de apocriefe ‘Handelingen van Andreas’
[35] Het leven van Eupraxia
[03] Over de maagd Maria
[15] Grieks-Koptische magische papyrus
[23] Verhaal van Jozef en zijn broers
[37] Het Martelaarschap van Sint Pantaleon
[29] Fragmenten uit het Lycopolitanisch Psalter
[79] Gebed

Collectie van Koptische handschriften (Schmidt Collectie), B1-5.

  • Egypte, ca. 200-800
  • Papyrus en perkament, fragmenten van 57 fol., verschillende afmetingen.
  • Verschillende handen
  • Koptisch schrift, in verschillende vormen
  • Koptische teksten; een Grieks-Koptische magische papyrus
  • Geen illustraties of decoratie
  • Sommige initialen zijn groot geschreven
  • Losse folio’s, sommige tussen glas
  • Uit de collective van Carl Schmidt (1868-1938), vin 1956 door zijn nicht G. Kunta-Schmidt verkocht aan Gilles Quispel (1916-2006) voor de Universiteitsbibliotheek Utrecht